Somewhere I belong

Hoàng hôn trên sông Cổ Cò nhìn từ ban công

Một trong những lợi ích của việc làm tự do là thỉnh thoảng có những ngôi sao may mắn to đùng rơi ùm xuống đầu. Mình vừa trải qua một dịp may hiếm có trong đời như vậy khi được mời tham gia vào một Trại Viết ở Hội An mà không cần ứng tuyển hay đấu đá với ai, chỉ là do một người bạn giới thiệu, thế là đến ngày kéo vali đủng đỉnh ra sân bay và đến Hội An được ở resort, ăn ngon, được gặp những người thú vị bình thường mình chỉ đứng từ xa ngó mà chẳng phải bỏ ra xu nào. Rõ là oách xà lách!

Sở dĩ mình nói đây cũng là lợi ích của cuộc sống chẳng thuộc về cơ quan đoàn thể nào bởi vì nếu đang đi làm ngày 8 tiếng như mọi người khác, chắc chắn mình không thể tỉnh bơ bỏ đi tận 5 ngày để lánh đời và bàn những vấn đề ghê gớm như tự do, công bằng, bác ái. Điều này cũng được chứng minh bởi các thành phần tham dự còn lại. Tất cả thành viên có thể chia làm hai dạng. Một là chức vụ rất cao, quản lý, giám đốc, viện trưởng, thích nghỉ lúc nào thì nghỉ, chẳng ai làm gì được. Hai là không có công ăn việc làm ổn định như mình, thích đi đâu thì đi, không ai giữ.

Từ xưa mình đã nghe đến việc các nhà văn, những người giỏi viết được đi trại sáng tác, nhưng mình chưa bao giờ hình dung ra được trại sáng tác là thế nào. Có thể giống như các thí sinh đi thi, mỗi người ngồi trong một cái lều con con rồi hì hục viết, sau đó sẽ có người bình văn để tất cả cùng nghe (không hiểu đông như thế, ngồi ở ngoài trời mà không có micro thì nghe kiểu gì) như Ngô Tất Tố miêu tả trong Lều Chõng. Mình cũng lo lắng hết sức khi đọc danh sách những người sẽ tham dự, một số mình biết tên biết mặt, một số đã có những trao đổi ngắn trên mạng, nói chung toàn hàng khủng. Mình không hiểu một đứa không có thành tích hay kinh nghiệm gì nổi trội như mình sẽ sống mấy ngày giữa những vĩ nhân đó như thế nào. Nói chung là mình bước vào "trại" với tâm trạng vô cùng bối rối.

Hội An và Đà Nẵng vừa qua bão, nhưng ngoài những bao cát tròn được xếp cạnh nhau để chặn ở mái tôn và mái ngói thì không khí vẫn yên bình và chậm rãi như mọi khi. Resort mình ở nằm ngay bên cạnh bờ sông và đồng lúa, có cò, có trâu, có thuyền nan be bé, có những tiếng người í ới gọi nhau đi làm đồng. Hôm đầu tiên đến, mình nhắm mắt lơ mơ ngủ và nghĩ ô cửa sổ này có thể bán được cho khách nước ngoài (quả thật ở đấy toàn người nước ngoài, có mỗi đoàn "trại" của mình là người Việt Nam), chứ mình là người Việt mà ở trong căn phòng mỗi ngày hơn hai triệu này đánh mắt ra là thấy những người nông dân đang còng lưng sau con trâu và biết đấy là thu nhập cả năm trời của người ta, thì không thể nào không bị cắn rứt. Mình không thích như thế.

Trại viết cuối cùng trở thành trại thảo luận, hay một cách dân dã hơn là trại chém gió. Sáng mở mắt dậy được ăn sáng và hưởng gió mát lồng lộng rất dễ chịu từ sông thổi qua, rồi bắt đầu lục đục đến trường đại học Phan Châu Trinh để học với nhà văn Nguyên Ngọc. Trưa về ăn trưa rồi ngay lập tức thảo luận nhóm theo chủ đề. Thảo luận xong ăn tối. Đáng lý ra đây là giờ tự do, nhưng vì bản chất của những con người cực khủng mình đã nói ở trên, nên kể cả những câu chuyện phiếm trong bàn ăn hay khi đi uống cafe cũng vòng trở lại những vấn đề rõ là sâu sắc và rộng lớn nghe xong muốn nổ cái đầu.

Đỉnh điểm là hôm thứ hai của trại viết. Sáng thảo luận về nghệ thuật, làm thế nào để có được tự do trong nghệ thuật,  ranh giới cho sự tôn trọng tính sáng tạo có thể kéo giãn đến đâu, khi nào thì nghệ thuật có động cơ chính trị, những trường hợp điển hình được bắn ra chiu chíu, làm thế nào để giáo dục nghệ thuật một cách gần gũi và hiệu quả nhất, việc đối xử với người làm nghệ thuật ở Việt Nam như thế nào, có phải chúng ta không có nghệ sĩ giỏi, bộ óc lớn, hay vì họ đang bị kìm kẹp nên không thể phát tiết tinh hoa.

Sau đó đi ăn trưa. Đi ăn trưa rồi đi học với bác Nguyên Ngọc, bác nói về tính sử thi và tính hiện đại trong tiểu thuyết. Rồi về Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu, về sự yếu kém của dân tộc. Anh Thành, một nhà kinh tế học vô cùng uyên bác và thông minh, đã nối tiếp ý của bác Ngọc để dùng vị trí địa lý mà giải thích lịch sử, rồi dùng lịch sử mà giải thích chính trị, dùng chính trị mà giải thích hiện trạng xã hội của chúng ta hiện nay. Trên thế giới chỉ có Nhật và Anh là hai quốc đảo được tách ra khỏi các đại lục, chính vì thế họ không bị thâu tóm mà phát triển được những vùng có lãnh chúa tự quản, và đó chính là nền tảng của dân chủ và tầng lớp trung lưu. Còn những nước bên rìa những nền văn minh lớn như Việt Nam ở cạnh Trung Quốc thường có sức đề kháng văn hóa yếu, và đấy chính là lý do chúng ta đã không chống lại được chủ nghĩa Cộng Sản khi cơn bão quét qua. Mình nghe mà não bật tanh tách như tôm, như có mấy cái bóng đèn được chuyển công tắc. Anh Thành làm cho mình cảm giác giống như mỗi khi nghe ông giáo sư Pradeep nói chuyện hay giảng bài, tức là làm cho mình càng thèm khát đọc nhiều và hiểu nhiều hơn, bởi vì kiến thức thật là rộng lớn.

Chưa hết, tiếp đó là về ăn cơm tối và 9h lại tiếp tục ra bờ sông ngồi thảo luận về nhân quyền. Tất nhiên những câu chuyện trong bữa ăn đó cũng siêu hình không kém gì cuộc trao đổi trong lớp. Hàng loạt các ví dụ được đưa ra, khi nào thì nhà nước phải để cho nhân dân tự do, khi nào thì phải bảo vệ. Cái nào là quyền, cái nào là lợi ích. Khi quyền của người này là sự phẫn nộ của người khác, ví dụ như một nghệ sĩ có quyền sáng tác tự do, nhưng lại vẽ tranh đả kích thánh thần hoặc lãnh tụ của những người khác và họ thấy bị xúc phạm thì phải giải quyết mâu thuẫn ra sao. Mọi người tranh luận sôi nổi đến mức nhiều lần phải dừng lại để lấy số thứ tự, ai được nói trước, ai được nói sau. Đến mười một giờ, quầy bar của resort đóng cửa, cuộc tranh luận được chuyển vào phòng riêng và giữ nguyên độ nóng cho đến tận mười hai rưỡi.

Mình lê xác trở về phòng, đầu bung bung như có ai gẩy dây đàn guitar ở bên trong. Nhưng mà rộn ràng sung sướng. Những cuộc trao đổi bên sông đó thật là đặc biệt. Trăng thanh ở trên đầu, sao nhấp nháy ở phía xa, gió thổi dịu dàng như một bàn tay vuốt nhẹ trên vai áo, quây quần xung quanh bàn là những con người có kinh nghiệm khác nhau, đấu tranh vì những thứ khác nhau, và làm ở những lĩnh vực cũng rất khác nhau. Tất cả cùng lắng nghe và nói ra điều mình suy nghĩ. Khoảnh khắc đó đẹp đến nỗi mình muốn đông cứng nó lại, bỏ vào túi mang về nhà. Có lẽ những cuộc tranh biện giữa các giáo sư ở Harvard cũng chỉ đến thế thôi, họ có thể biết nhiều hơn, lý lẽ sắc sảo hơn, nhưng sự tôn trọng và cởi mở có lẽ cũng chỉ đến thế. Mình thỉnh thoảng hỏi một câu ngô nghê, và nghĩ về những con người đầu tiên của xã hội trong tưởng tượng của Rousseau, khi họ ngồi cùng với nhau để vạch ra những khế ước (social contract) dựa trên những điều mọi người cùng tin là đúng và đồng ý, có lẽ cũng giống như thế này.

Có gì đó rất siêu thực trong những giây phút đó. Mình thấy lâng lâng và êm dịu, mặc dù cả về thể chất lẫn trí lực đều mệt nhừ sau cả một ngày ngồi, lắng nghe, ghi chép và nhồi vào đầu vô vàn suy nghĩ, ý tưởng. Có thể cảm giác đó giống như khi mình bơi được một kilomet liên tục và cơ thể tiết ra một hormone gì đó khiến mình cảm thấy mọi thứ hình như rõ nét hơn và cuộc đời trong trẻo hơn. Ngay lúc đó mình đã cảm nhận rõ mồn một, rằng có một cái gì đó đang thoát ra khỏi những níu kéo hàng ngày, có thể chưa bay được, nhưng đang thoát ra, giống như khi mình tự do vùng vẫy dưới nước mà không phải lo về chuyện bám vào bờ.

Sau ba ngày ngắn ngủi, có ba điều mình thu thập được. Thứ nhất là đã một lần nữa đối mặt với nỗi sợ khi ở cạnh những người quá giỏi, cũng là nỗi sợ khi phải vào một môi trường mình không quen thuộc và không thoải mái. Mình biết nỗi sợ đó là vô lý, và nó đến từ sự bất an và thiếu tự tin của bản thân, nhưng mình cũng biết cứ phải gặm nhấm nỗi sợ đó lần này qua lần khác thì mới mong nó dần dần bé lại. Từ chỗ không biết sẽ nói gì với những siêu sao nổi tiếng này đây, mình đã thoải mái kể cả khi im lặng bên cạnh họ. Mình biết họ cũng chỉ là người, và con người thì vốn đều có nỗi sợ của riêng mình, và một lần nữa sợ và để nỗi sợ trôi qua và nhận ra, là nhận ra chứ không phải nghĩ ra, rằng nỗi sợ đấy rất chi vô lý.

Điều thứ hai là cảm nhận rõ ràng về trách nhiệm viết và trách nhiệm chia sẻ. Trước nay mình viết vì thích, vì nhiều khi viết xong mình có được cảm giác hài lòng khó tả và thấy được lấp đầy. Mình cũng thích được công nhận, nên đôi khi viết là cách để người khác biết đến mình, nhưng phần lớn là viết khi suy nghĩ đòi nhảy ra khỏi đầu, tóm lại vẫn là để thỏa mãn bản thân. Sau khi được đào tạo ba ngày, mình hiểu ra rằng đã được học, được tiếp cận với tri thức, và có công cụ để phổ biến tri thức, thì phải làm, nếu không làm là có lỗi với sự may mắn của mình. May mắn càng nhiều thì trách nhiệm càng lớn. Cũng như thế, từ nay mình sẽ viết tiếng Việt nhiều hơn, sẽ không bỏ cuộc khi có một khái niệm nào đó khó truyền tải bằng tiếng Việt, mà sẽ cố gắng giải thích nó và coi đấy là việc phải làm, thay vì chuyển sang viết tiếng Anh cho dễ, vì như thế là lười biếng.

Điều cuối cùng, câu hỏi xuyên suốt của toàn bộ chuyến đi này, là làm thế nào để xã hội tốt đẹp hơn. Từ những con người mình đã ăn cùng, ngủ cùng, học cùng, nói cùng, câu trả lời rút ra là, mỗi người hãy tự làm thật tốt phần việc của mình, và chia sẻ với nhau trong khi làm. Bởi vì mọi câu chuyện trên đời này đều đã được kể, chỉ là theo những cách khác nhau, khi nói ra câu chuyện của mình, bạn sẽ thấy những người khác cũng đang giữ trong lòng một câu chuyện tương tự.

Gần đây, báo chí và những người trên mạng chỉ trích lẫn nhau, và  phê phán những người trẻ khá nhiều về chuyện vô cảm, vô tâm, thờ ơ với thời cuộc, người xung quanh, xã hội. Họ nói như thể đấy là một đặc tính cố hữu của người Việt Nam, và cũng như mọi khi, chỉ trích chỉ để mà chỉ trích, tức là không phân tích tại sao lại như thế, cũng không nói phải làm thế nào để thay đổi. Tất cả cứ như một dàn đồng ca, thi nhau xỉa xói rằng người Việt vô tâm, người Việt lạnh lùng đến tàn bạo. Các bác người lớn đĩnh đạc trong nhà nước thì thường nói, giới trẻ ngày nay biến thái, vô cảm vì ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường, của văn hóa phương tây, của các trang mạng xã hội độc hại, những câu các bác lải nhải bao nhiêu năm qua mà có khi cũng chẳng hiểu mình đang nói gì. Bản chất của cái việc phê bình mà không đưa ra nguyên do đấy khiến mình khó chịu không kém việc phải chứng kiến những biểu hiện của việc vô cảm kia.


Theo mình thì việc người ta thờ ơ, không dám lên tiếng khi chứng kiến cái xấu, không dám quan tâm khi nhìn thấy người bị nạn, bịt mắt trước những tổn thương của người khác, có mấy nguyên do thế này.

Thứ nhất, ngay từ bé, người ta đã không được phép quan tâm. Một đứa trẻ dám hỏi những câu mà cô giáo không biết sẽ bị quát bắt ngồi xuống, thay vì được khuyến khích hỏi tiếp. Một đứa trẻ dám thắc mắc khi nhìn thấy người lớn đưa bó hoa kẹp phong bì sẽ bị kéo đi, thay vì được trả lời. Có quá nhiều thứ một đứa trẻ lớn lên ở thành phố trong xã hội Việt Nam hiện đại (đối tượng bị phê phán chủ yếu, mấy người nông dân làm ruộng hoặc công nhân may chảy máu ngón tay có thấy bị chê là vô cảm bao giờ đâu), phải học cách hiểu và chấp nhận trong im lặng.

Từ cấp một lên cấp ba, mình bao nhiêu lần phải ngồi chép mỏi tay những bài thi tìm hiểu pháp luật, tìm hiểu Đoàn gì gì đó đơợc phát động mà không hiểu tí gì mình đang chép, chỉ biết là phải nộp cho xong. Rồi một đứa làm chi đội trưởng, liên đội trưởng, trong Đội Thiếu Niên Tiền Phong (đội ngũ kế cận của Đoàn, tức đội hậu bị của Đảng) cũng biết cách bịa đặt từ bé để ghi vào sổ những buổi sinh hoạt chi đội không diễn ra. Lúc đầu cô tổng phụ trách đọc cho viết, sau này đã quen thì tự bịa ra dựa vào các tháng trước. Tất cả những việc không đúng sự thật đó diễn ra như nước thấm dần, có thể đứa trẻ cắc cớ hỏi một hai lần, nhưng rồi nó cũng sẽ nhanh chóng học được cách im lặng. Mà để im lặng trước những điều không hiểu, không hợp lý, thì người ta phải lờ đi, phải giả như không biết, không nghĩ đến, lâu dần sẽ quen.

Đó là chưa kể sức ép phải giống như mọi người của một xã hội đã hàng nghìn năm vận động theo mô hình làng bản, tức là "lệ làng" là quyền uy tối thượng. "Phép vua" - tức là pháp luật quy chuẩn của nhà nước phải thua, thì tất nhiên cái tôi cá nhân bị đè bẹp dúm. Nếu lệ làng là nhìn thấy người ăn xin phải quay mặt đi, xua tay, thì ai không làm như thế sẽ bị coi là kì dị. Lệ làng là đi ngoài đường phải chen vào bất cứ khoảng trống nào, nếu không chen mà cứ nhường thì sẽ chôn chân mãi ở một chỗ. Mình nhớ hồi mới từ Canada về, quen thói lịch sự giữ cửa cho mọi người qua, không những không có ai nói câu cảm ơn mà tất cả mọi người cắm đầu đi qua, mình cứ đứng giữ mãi cuối cùng đành bỏ ra để cắm đầu đi giống mọi người.

Cũng là hồi mới về, mình hay có cảm giác khá khó chịu là thấy mọi người như đang di chuyển trong một quả bóng trong suốt, không ai tchạm vào ai. Có lẽ cảm giác đấy đến từ quá nhiều những xét nét (đi xe đạp thì sẽ không dám vào cửa hàng mua quần áo, mặc quần ngố thì không dám vào cửa hàng buffet) mà mọi người phải giữ kẽ để sống cho đúng khuôn khổ của nhau, và từ việc không ai dám quan tâm đến những điều có vẻ khác thường.

Nguyên nhân thứ hai của sự vô cảm (vô thưởng vô phạt) là do thiếu thông tin. Những thông tin đáng bàn nhất, đáng để gây tranh cãi nhất, đáng lẽ ở nước khác có thể gây ra bao nhiêu cuộc bút chiến hay khẩu chiến sâu sắc, thì ở nước ta đều bị bưng bít. Ví dụ như chẳng ai được phép nói về việc dân ở chỗ này chỗ kia đang khởi kiện chính quyền vì thu đất không đúng, dân đang vật vã bệnh tật vì nhà máy sản xuất xả chất thải công nghiệp vào nguồn nước mà kêu không ai xử lý, dân bị đàn áp, dân bị mất mùa vì tính toán sai của những doanh nghiệp thu mua nguyên liệu nhà nước, dân đánh cá đang bị Trung Quốc bắn tỉa. Tất cả những vấn đề không thể được nói đến đó đương nhiên tạo ra một khoảng trống lớn trên báo đài, và những cơ quan này lại phải lấp vào bằng những tin chẳng ảnh hưởng đến ai, những vụ việc mà dù có đấu khẩu hăng hái cỡ nào cũng không gây nguy hại cho nhà cầm quyền. Nào là ngực to ngực khủng, thằng bé này tí tuổi mà hợm hĩnh, con bé kia dám viết sách bịa đặt, anh ca sĩ nọ diễn trò trên sân khấu. Người dân bị dắt mũi bởi truyền thông, cũng cứ thế là đâm đầu vào bới móc, mổ xẻ, hăng hái tranh đấu vì ý kiến của mình, trong khi những tin tức thật sự cần tranh luận, phản biện, thì hoàn toàn vắng bóng.

Sự bưng bít thông tin này, mà thường là những thông tin đa chiều, dẫn đến việc người dân không có khả năng và thói quen nghĩ ngược lại với những gì mình được dạy, hay còn gọi là tư duy phản biện. Chính vì không thể nghĩ ngược, nên khi gặp cái gì không quen, họ không nghĩ, ngại nghĩ, sợ nghĩ, vì thế lảng tránh để khỏi phải nghĩ. Sự vô cảm là thói quen, vì từ bé đã không được dạy cách lên tiếng, cách thể hiện suy nghĩ cá nhân, và cũng là kết quả của sự bất lực, vì không biết làm thế nào để suy nghĩ độc lập. Vì các thông tin đều phập phù như thế, biết hay không biết cũng chẳng ảnh hưởng gì đến tình hình xã hội, hôm nay có thằng bé to mồm này để dân tình chửi bới thì mai phải có con bé ngu xuẩn khác để bà con lên án cho xôm.

Mình rất thích TED, nhưng khi TED về đến Việt Nam, tất nhiên không dám vơ đũa cả nắm, nhưng qua những video youtube mình xem các bạn quay lại các sự kiện đã tổ chức, thì mình khá thất vọng. TEDx ở Việt Nam không khác gì những sự kiện diễn thuyết các bạn trẻ tổ chức, mời một số người nổi tiếng nói những bài dài lê thê, không có trọng tâm, thậm chí nhạt nhẽo. Mình cứ tự hỏi nếu những người, tạm coi là có tầm ảnh hưởng đến công chúng, được quyền nói những thông tin có thể làm ảnh hưởng đến uy tín của nhà nước, mà không bị kiểm duyệt, được bàn luận về những cái xấu và cái tốt của bộ máy cầm quyền một cách tự do, được đưa ra chính kiến của họ mà không bị bỏ tù, thì liệu các bạn trẻ đang lắng nghe hau háu kia có học được cách suy nghĩ độc lập và nhìn sự việc từ nhiều phía, để từ đó bớt vô cảm hơn được không?

Cuối cùng, nguyên nhân gốc rễ của cả hai nguyên nhân trên, mình nghĩ là do thể chế chính trị. Nếu có sự đối thoại trong nhà nước, thì cũng sẽ có sự đối thoại trong nhân dân. Nếu người dân cảm thấy rằng họ có quyền chất vấn, và thật sự có khả năng xoay chuyển tình thế, họ sẽ quan tâm nhiều hơn. Những nước phương Tây người dân của họ phê phán chính phủ rất nhiều, họ sẵn sàng phản đối khi có điều gì không vừa lòng, tại sao nước họ vẫn mạnh, vẫn giàu? Còn ở nước mình, quyền phê phán của người dân chỉ gói gọn trong mấy bộ ngực và mấy nhân vật vô thưởng vô phạt, mỗi lần túm được vụ việc nào là báo chí không chịu để nguôi ít nhất vài tuần vì có thứ để giật tit, câu view; thì nước vẫn yếu, vẫn nghèo?

Mình không tin có cái gọi là "tính cách cố hữu" của người Việt Nam. Mọi thứ là do thể chế và cách tổ chức xã hội mà ra. Như Hàn Quốc và Triều Tiên, cùng một dân tộc, tiếng nói, văn hóa, tại sao một nước giàu có thịnh vượng, một nước nghèo dân đói đến mức phải ăn thịt người? Những sự bất lực, thờ ơ, vô tâm, đều có căn nguyên sâu xa của nó. Bạn mình bảo cứ về Việt Nam là thấy không khí ngột ngạt và bi quan, thấy người ta không chịu hành động, chỉ ngồi một chỗ than thở và nêu ra các lý do mình không thể làm được cái mình muốn. Ở một xã hội không khuyến khích sự khác biệt và tính phản kháng, mọi người khuyên nhau "lo cho cái thân mình yên ấm đã" hoặc tự nhủ "có cố cũng chẳng khác được gì, con vua rồi lại làm vua.". Chẳng phải chính Marx, người mà đi vào phòng họp của các UBND đều thấy đang ngồi sừng sững trên bệ, đã viết là "không có mâu thuẫn thì không có phát triển" sao?

Mâu thuẫn bị bóp chết, thành ra cái gì cũng xam xám, nhờ nhờ, trôi đi vô nghĩa, kể cả những người đang sống trong xã hội này.