Somewhere I belong

Cho những ngày chủ nhật vắng người

Tôi đi mua Sông vào ngày chủ nhật cuối cùng của năm. Gió rít ào ào trên đường, nghe nói đêm qua có cây đổ, nên người qua lại cũng thưa thớt. Tôi trùm chăn đọc Sông cả ngày hôm đó, hầu như không giao tiếp chuyện trò với ai. Cũng mừng vì quyển sách đến với tôi đúng như cách tác giả muốn.

Nguyễn Ngọc Tư hình như là nhà văn Việt Nam duy nhất tôi mến mộ. Mến mộ khác với yêu thích. Tôi yêu thích rất nhiều nhà văn, nhưng mến mộ rất ít người. Yêu thích là tôi thích một, hoặc vài tác phẩm của họ, nhưng không phải tất cả. Còn mến mộ là tôi ngấu nghiến tất cả các tác phẩm của nhà văn đó, và tôi yêu cả con người đằng sau những tác phẩm ấy.

Trên bìa đề "Tiểu thuyết đầu tay" của chị Tư. Thật sự tôi không hiểu sự khác nhau giữa truyện dài và tiểu thuyết ngắn, ngoài số chữ số dòng. Nếu tôi viết một thiên truyện và cho rằng nó đủ dài để được gọi là tiểu thuyết, nhưng biên tập sách lại nghĩ in ra vẫn chưa được dày dặn, thì ý kiến của ai sẽ đóng vai trò quyết định trong việc phân loại cuốn sách đó. Dĩ nhiên tiểu thuyết có những tuyến nhân vật phức tạp hơn, nhiều sự kiện đan xen chồng chéo hơn, nhưng tất cả chỉ là sự khác nhau của mức độ, không phải về bản chất.

"Sông" là truyện về dòng chảy của con sông Di, về chàng thanh niên đi dọc bờ sông để chạy trốn và về những con người sống hai bên bờ, về thần linh và người phàm, về những bóng ma luẩn quẩn bên cạnh người sống. Không khí u linh ở trong truyện rất rõ nét, cho dù không phải dạng truyện liêu trai, nhưng cứ vài chục trang lại có một người sống tìm đến cái chết, còn những chuyện con của Hà Bá đi theo một người phụ nữ để đòi lấy cô, vong hồn của người anh sinh đôi nghiện ngập luôn ở cạnh đứa em gái và nói chuyện với những người sống qua nó, rồi một chị bán hàng ở phiên chợ âm xin nhân vật chính một đứa con khắc khoải nhớ khi cậu quên lời hứa gặp mặt. Ở trong "Cánh đồng bất tận" ngày xưa, chị Tư đưa người đọc vào thế giới của những con vịt, nói ê mày ơi mấy đứa người kia thật kì dị, thì ở "Sông", chị lại tung lên một lớp ảo ảnh lóng lánh để cõi thần phật âm dương chẳng còn chút ranh giới nào.

Tôi rất phục khả năng tóm gọn bản chất của mỗi nhân vật chỉ trong vài câu chữ ngắn gọn. Nhiều người xuất hiện, ngoài những người có nhiều mâu thuẫn nội tâm và do đó được dành nhiều chữ để miêu tả, những người khác chỉ có vài dòng, nhưng rất riêng. Thằng nhỏ có mái tóc vuốt ngược có thể đâm thủng bụng bất cứ con ruổi nào. Mẹ ướt rượt tâm tính đàn bà như vậy bảo sao không có nhiều đàn ông mê. Tôi cứ hình dung người viết ngồi im lặng ở một góc nào đó, không thiết bị công nghệ hiện đại để lưu giữ hình ảnh âm thanh nào trên tay, nhưng bằng sự nhạy cảm của mình, bằng trái tim mở rộng hết cỡ của mình, chị chỉ cần nhìn là gọi ra được bản chất của một con người. Giống như một thầy tu, tâm của người viết đã tĩnh như mặt ao phẳng hay như dây đàn căng, chỉ cần một chiếc lá khẽ xoay là đã rung lên nhịp khác.

Tiểu thuyết đụng chạm đến rất nhiều vấn đề xã hội lớn. Hầu như nhân vật nào của chị cũng có thể làm đối tượng "cần được giúp đỡ" của các tổ chức NGO địa phương và quốc tế. Kể sơ sơ ra tôi nhận diện được bạo lực gia đình, định kiến giới, trầm cảm và các bệnh rối loạn tâm lý, nạo phá thai, xung đột sắc tộc và sự biến mất của các văn hóa dân tộc ít người, đói nghèo, trẻ mồ côi, biến đổi khí hậu, khai thác tài nguyên quá mức, đồng tính và rất nhiều các "nạn" đã được mổ xẻ bằng vô số các văn bản, báo cáo, nghiên cứu tràn ngập các từ ngữ đao to búa lớn. Nói về sạt lở đất, một hậu quả trực tiếp của biến đổi khí hậu với những người sống ven sông, chị để một bà lão nói rằng "ở đây có gì mà không trôi". Sông tính khí thất thường, thích thì lấy đi vài nóc nhà, vài mạng sống. Người ta, dĩ nhiên là những người nghèo chẳng có lựa chọn nào khác, đã quen với việc có những người vừa nói chuyện với mình hồi chiều thì sáng hôm sau đã trôi mất. Rất cam chịu.

Nhân vật chính là một chàng trai hay bị tưởng nhầm là con gái, thích nấu ăn và những kí ức về người yêu cũ, giờ đã lấy vợ, thường ào ạt về cùng những tin nhắn của người kia. Tôi thích cách chị để những thứ hay khiến người ta phải xôn xao, như yêu người cùng giới, hay cưỡng hiếp, vào trung tâm những tác phẩm của mình, nhưng vẫn cứ nhẹ như không. Chị không phơi bày ai, không nói về ai, không lên gân lên cốt để thu hút sự chú ý hay tỏ tấm lòng thông cảm của mình với ai. So với cuộc triển lãm ảnh "Sự lựa chọn màu hồng" về đời sống của những cặp đôi đồng tính đã thu hút sự chú ý của truyền thông lẫn những tổ chức làm về vấn đề giới và LGBT gần đây, tôi thấy cách tiếp cận của chị nhân văn hơn. Chỉ đơn giản là một chàng trai khi đau khổ vì thất tình thì nỗi đau ấy, nỗi nhớ ấy, sự giằng xé ấy, ở ai cũng như ai thôi, không quan trọng là người đã khiến chàng đau khổ là nam hay nữ. Dĩ nhiên câu chữ thì dễ lột tả nội tâm hơn hình ảnh, nhưng có vẻ như để truyền đi thông điệp "người đồng tính cũng có tình yêu và đời sống hết sức bình thường", nhiếp ảnh gia của cuộc triển lãm đã phải cố gắng rất nhiều, phải gồng lên rất nhiều để chụp những khoảnh khắc riêng tư nhằm mang điều mình muốn diễn đạt ra công chúng. Cá nhân tôi thấy dễ đồng cảm hơn với chàng trai của chị Tư, có thể vì những cảm xúc tiêu cực như nỗi đau và sự bế tắc thường khơi dậy sự thông cảm dễ dàng hơn, hoặc đơn giản là tôi thích cái nhìn chân thành của chị, để xuyên suốt qua những khác biệt và thấu vào phần sâu nhất bên trong một con người.

Với "Sông", bảo là chuyện cá nhân tủn mủn thì cũng đúng, mà bảo là chuyện xã hội to tát cũng không sai. Tập hợp những trăn trở đau nhức nỗi niềm của hàng trăm con người, thì tất nhiên ta sẽ có một xã hội thu nhỏ cùng các gợn sóng của nó. Tuy xã hội thu nhỏ trong cuốn tiểu thuyết chắc không thể đại diện cho toàn bộ đất nước Việt Nam, vì chẳng có ai trong đó có vẻ bình thường, nhưng xét cho cùng, định nghĩa về sự bình thường của mỗi người khác nhau, mà nỗi niềm trần thế thì chẳng ai thoát khỏi.

Sau khi đọc xong "Sông", tôi đọc ngay Sputnik Sweetheart của Murakami. Tôi chưa bao giờ ấn tượng nhiều lắm với các tác phẩm của Murakami, nên lần này đọc cũng không thấy thỏa mãn. Trong cuốn này, Murakami cũng nói về người đồng tính, và sự trầm cảm, thậm chí khi đặt song song nhân vật Ân của Nguyễn Ngọc Tư và nhân vật Sumire của Murakami, họ có thể làm hai anh em trong thế giới văn chương. Cùng ôm đau khổ vì tình yêu (đồng tính) không được đáp lại, cùng viết điên dại, cùng trẻ, cùng cô đơn giữa đồng loại và oằn mình với những ám ảnh và cùng dấn thân vào một chuyến đi không có lối trở về, và ở cuối mỗi tiểu thuyết, cả hai đều biến mất, một người tự tử còn một người tự làm mình mất tích. Nhưng tôi vẫn thấy chị Tư sâu hơn, điềm nhiên hơn, và do đó, trăn trở nhiều hơn. Gấp "Sông" lại, tôi cảm giác như mình thực sự đã quen biết nhân vật của chị, và cả đêm giật mình thon thót giữa những dòng chữ ùa về. Tôi như trôi bập bềnh giữa hai thế giới trong sách và ngoài sách. Còn đọc xong Sputnik Sweetheart, mặc dù chiều dài của hai quyển sách cũng gần ngang nhau, tôi chẳng có cảm giác gì.

Cuốn tiểu thuyết gồm rất nhiều câu chuyện nhỏ, chi tiết vụn, không có tình tiết nghẹt thở nào, không có sự sắp xếp tài tình các biến cố để đưa lên cao trào nào, nhưng rất nhiều câu chuyện nhỏ ấy hợp lại thành một quyển sách, cũng như rất nhiều cuộc đời hợp lại thành một nền văn hóa, một xã hội. Nhà văn hay nhà nghiên cứu xã hội cũng chỉ là những cách khác nhau để thẩm thấu, sắp xếp và thể hiện những hiện thực đời sống. Ở Nguyễn Ngọc Tư, con mắt tỉ mẩn của nhà nghiên cứu và tấm lòng cùng nội lực ngôn từ của một nhà văn đã kết hợp để làm nên những trang viết bình thản nhưng đau đáu. Mà lại đẹp.

How painful is it to relive and express your pain in public? How brave do you need to be in order to subject yourself to public judgement?


Contemporary art is catching up in Vietnam. Every month, there would be some events that relate to this specific form of art, be it a painting exhibition, a dance performance, or a play with unusual structure or interactive format. While creating and enjoying contemporary art is becoming more and more trendy, using it to present and tackle social issues is even more fashionable.

"Inviting myself to hope" is a very beautiful translation of the title of a famous song by Trinh Cong Son
Tôi ơi đừng tuyệt vọng" literally means "Hey me, don't despair". While the Vietnamese phrase is an encouragement, resulting from a bad outcome, the English version is a positive attitude. These are the name of a contemporary art performance put together by CSAGA* and a few big sponsors. The actresses are advertised as unprofessional performers and former victims of domestic violence. Now, after participating in a project aiming at supporting domestic violence victims for a few years, they have gathered enough courage to participate in a show about their own sorrow.

The play sent shiver down my spine many times, especially when the actresses expressed their reactions to violence. They crawled, they rolled, they cried, they screamed, they laughed, they became crazy, they froze, they were so frightened that they lost consciousness. Through the medium of play, they were free to act out their pain, and unlike traditional plays, the line between reality and imagination was blurred to a great extent. This play can be scripted, but all actresses have first hand experience of how being beaten days after days feels like, therefore, the performance transforms itself from a pure play to a recounted story of real events and real emotions.

There is quite clear story line, comparing to other attempts in conveying messages in contemporary art. I am not sure whether the crew wants to make the play as easy to understand as possible (since it aims at the mass audience and to raise awareness, rather than selective cultural elites who like to ponder upon complicated matters) or whether they just have a very urgent message that needs to get through and they can't take the risk of letting the audience draw their own conclusion. Phase one, some women got beaten, they became despaired, the men were shown to be aggressive, addicted to gambling and drinking. Phase two, the women got together, gained strength as a group, reclaimed their power. Phase three, the men realized their mistakes, were sorry for their awful deed, were forgiven by the women, and a happy ending. Everyone danced in the sunlight and the song of Trinh Cong Son was played as background music.

Even though movements and speaking tones were not as refined as those of professionals, I could still recognized some great efforts were made. However, there are two issues that keep coming back to my mind during the play. First, the men were depicted in a very criminal manner, while the women a victim-like manner. The men were all about aggressiveness, cheating, lying, abusing, while the women were only suffering, covering their faces with their hands, crying in the dark and offering their hands, both to their peers and to the men by the end. There was a very hostile distance between the two sexes, as if the men only know how to beat, and the women don't do anything else but crying. Criminalization of the male makes them seem irrational. Why are they the frightening creatures that only beat and abuse, and would why the women stick with them at all? Victimization of the female makes them irrational as well. Why do they only cry and suffer, and why don't they just leave the abusive men? Depicting one sex with all negative traits, namely all the men in the play were abusive and horrifying, makes their violent acts seem innate. They are bad, all of them are bad, nothing else to say. On the other hand, portraying all the women in the play as tolerant and passive make their suffering natural too. More than once, people in the audience commented how Vietnamese women are known and admired for their great tendency to scarify and consider the interest of others before their own. As everyone refers to this virtue as a legacy, it's not a big surprise that women would  internalize the duty to be willing to scarify anything, anytime so much that they forfeit their self-defense system.

However, despite being depicted as evils, the men still didn't bear the responsibility. They were either gambler, drinker or mentally ill. This, to me, is problematic as well, as this portrayal decentres the men from their bad behaviours, providing them a cause to blame. Do only men who drink, gamble and have mental problem beat their wives? Do only these irrational men, who are not always in the best state of their mind, abuse women? Does it mean that men who are in good shape, good mental state will never commit crimes against women? No, absolutely not. Creating a cause to blame is dangerous, because whenever people think of an abusive man, they will think of an external cause that happens to him. A man in the audience actually commented that sometimes men are abusive because they face failure in business, and they vent on their wives. That is a patterned way of getting the men out of the matter, freeing them from guilt, and shifting the blame, if not to the wife, then to an external factor. Then the men play the role of a victim themselves. When they are not seen as a rational being who is in full control of their acts, they can explain away their wrong deeds by claiming victims to their rage, their disappointment, their hot temper, their drunkenness, their greed (to earn money by gambling), or their unstable state of mind.

The play is a nice try in bringing out voices from an usually unheard group in society. I believe that when someone is empowered to speak up about her pain, the pain will subdue. However, a better contextualization is needed. If lots of Vietnamese men beat up their wives, the problem can't be blamed on one or two individual men with drinking or gambling addiction. Yet, they shouldn't be viewed to be bad inside out either. A most humane and sociological way, I think, is to place them among all the norms, beliefs and viewpoints that are so commonplace we forget they contribute a great deal to our daily activities. The men, even when they are perpetrators, shouldn't be separated from their social context. No one would beat their wives if they know, and sincerely believe that it's wrong. They must have some reasons and justifications for their acts. To dig deeper into these underlying assumptions and norms will require even more efforts, time and efforts. Meanwhile, at least the play "Inviting myself to hope" has achieved its main goal of spreading the message, because at the debut show the Youth Theatre's 600 seats were filled.

 * Centre of Studies and Applied Science for Gender - Family - Women and Adolescence