Somewhere I belong

Mấy hôm trước mình đi xem kịch, một vở kịch rất ngắn chỉ có hai hồi do Trung tâm văn hóa Nhật Bản giới thiệu. Hồi một có một bà già và một cô người máy. Hai người đọc thơ cho nhau. Họ đã là bạn với nhau kể từ khi bà già còn là một bé gái, bố cô tặng cô một người máy khi biết cô không khỏi bệnh được. Trong kịch không nói rõ là bệnh gì nhưng có vẻ là bệnh khiến cô không ra ngoài được. Cuối màn một thì bà già qua đời. Màn hai là cuộc trò chuyện giữa cô người máy có vẻ đã sắp hỏng với anh thợ cơ khí. Sau vài cuộc điện thoại và kiểm tra, anh quyết định cô người máy từ nay sẽ đọc thơ ở nghĩa trang, nơi mà con người không đến được, và có thể là không muốn đến.

Sau đó là màn giới thiệu và giao lưu của tác giả và đạo diễn vở kịch. Ngoài những câu hỏi tiểu tiết như giọng lồng tiếng của ai, người máy có chức năng gì, mình cũng không nhớ có câu hỏi nào thật sự cắc cớ. Có mấy cụ già và đạo diễn kịch có vẻ nổi tiếng cũng hỏi những câu mình nghe xong đã biết bác đạo diễn người Nhật sẽ trả lời thế nào, và y như rằng bác trả lời thế thật. Mình có hỏi một câu, bác nghĩ đặc điểm nào của xã hội Nhật Bản khiến người Nhật ưu ái robot đặc biệt như vậy, có phải sự cô đơn không? Gần đây có triển lãm cô bé má hồng cũng của Nhật mà chú Bình nhận xét là không có gì nổi trội, nhưng lại rất nổi tiếng ở Nhật, làm mình nghĩ đến việc xã hội Nhật đang già cỗi và trở nên xa cách, nên người ta thèm những hình ảnh tươi tắn hồn nhiên của trẻ con. Tìm đến robot để làm bạn, cũng có thể do xuất phát từ chỗ không tìm được tình cảm từ con người. Mình hỏi thế nhưng bác đạo diễn lại trả lời vòng vo rằng người Nhật sống chan hòa với thiên nhiên, rồi ranh giới giữa khỉ với con người, hay giữa con người với người máy là rất nhạt nhòa. Chính vì không có ranh giới như vậy nên việc tiếp xúc và đón nhận người máy rất phổ biến ở Nhật. Mình không hài lòng với câu trả lời đấy lắm.

Nhưng có một suy nghĩ mà mình không nói ra, vì mình nghĩ không phù hợp với đa số khán giả ngồi xem trong rạp hôm đấy. Trong Kinh Thánh của Kito Giáo, Chúa tạo ra con người trong hình ảnh của mình, nhưng sau đó Adam và Eve đã không làm theo sự sắp đặt của Ngài, và mọi việc đã không đi theo tiên liệu của Chúa. Con người tạo ra người máy, cũng theo hình ảnh của mình (bác đạo diễn còn mời mọi người lên sân khấu sờ thử cô người máy trong kịch, và quảng cáo là vài năm sau da cô cũng nhão như da các chị nạ dòng), con người đang cố bắt chước vai trò của Chúa, lắp ráp một sinh vật mới. Nhưng rồi ai biết được sinh vật ấy có đi theo đúng tiên liệu và vai trò mà con người dành cho nó hay không, hay sẽ làm điều gì đó con người không thể ngờ được?

Ngày mai là năm học mới bắt đầu rồi. Email gửi về dồn dập nhắc nhở về các chương trình mình đã đăng kí. Trong khi dân tình nô nức đi học thì mình vẫn ngồi đây. Mấy hôm trước còn đau khổ vì chuẩn bị xa nhà, bây giờ không được đi cũng bứt rứt không kém.

Dạo này mình hay nghĩ về chuyện đặt câu hỏi, cách đặt câu hỏi. Khi đối diện với một người, mình phải tính toán để hỏi, để dẫn dắt, khơi mào sao cho họ kể ra, mà vẫn tự nhiên và thân mật. Nhiều khi cứ vừa hỏi vừa nghĩ xem mình có tọc mạch quá không, hay mình có hời hợt quá không. Vì hỏi dồn quá người ta có thể thấy khó chịu, mà hỏi nhẹ nhàng quá thì có thể lại bỏ lỡ mạch cảm xúc hay suy nghĩ của người ta. Nhiều khi thấy những câu chuyện như dòng cống có nhiều nắp ở phía trên, nếu câu hỏi tốt ngoắc vào một cái nắp mà bậy lên thì chảy ra ào ạt, nhưng nếu câu hỏi không đúng lúc, hoặc không đủ khỏe để nhấc nắp lên, thì biết là dòng ở dưới, nghe róc rách đấy, nhưng không tiếp cận được, vô cùng khó chịu. Còn câu hỏi mà xoáy quá, chưa đúng nắp, thì người ta phòng thủ không cho mình móc nữa, cũng chịu chết.

Hôm nay gặp thằng bạn chơi với nhau hơn mười năm nhưng mỗi năm chỉ gặp gỡ và nói chuyện may ra được hai ba lần, có khi một lần. Thấy nó loay hoay với cuộc sống của nó, học cách cười xởi lởi để cho hòa đồng nhiều người quý, rồi lại học cách không cười để suy nghĩ và thể hiện đúng cảm xúc của mình, rồi bận tâm đến những thứ kiểu như làm thế nào để hiểu người đối diện đang nghĩ gì, những thứ mà mình đã dừng nghĩ đến từ lâu lắm rồi. Ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt may mắn, hoặc là rất an phận, bạn bè của mình ai cũng loay hoay. Mình thì dạo gần đây đã có vẻ yên ổn hơn một chút, bớt khủng hoảng đi, nhưng hầu như gặp bạn bè lúc nào cũng thấy tương lai và cả hiện tại cứ mù mờ. Còn mình thì cũng không có nhu cầu gặp nhiều người lắm, để đỡ phải trình bày bây giờ đang làm gì, và bị hỏi "tại sao lại không muốn ổn định?" (tức là tại sao lại không muốn làm ở một cơ quan nhất định sáng đi chiều về cuối tháng lĩnh lương).

Cái lợi của việc làm freelance là không phải khư khư đồng hồ báo thức, có thể dậy khi nào ngủ đã mắt. Cái lợi nữa là không phải bận tâm về những chuyện nói xấu, mâu thuẫn, rồi đối nhân xử thế ở những cơ quan, văn phòng. Mình không phải ngồi ở những buổi nhậu ở quán bia hơi buổi trưa với những người mình chẳng có gì để nói, cũng chẳng thấy có gì vui. Cái hại cũng có nhiều. Ví dụ như độp một cái bị hỏi là làm nghề gì, hay công việc thế nào, cũng phải nghĩ một lúc mới trả lời được, thường là tùy người hỏi mà câu trả lời sẽ khác đi.

How painful is it to relive and express your pain in public? How brave do you need to be in order to subject yourself to public judgement?


Contemporary art is catching up in Vietnam. Every month, there would be some events that relate to this specific form of art, be it a painting exhibition, a dance performance, or a play with unusual structure or interactive format. While creating and enjoying contemporary art is becoming more and more trendy, using it to present and tackle social issues is even more fashionable.

"Inviting myself to hope" is a very beautiful translation of the title of a famous song by Trinh Cong Son
Tôi ơi đừng tuyệt vọng" literally means "Hey me, don't despair". While the Vietnamese phrase is an encouragement, resulting from a bad outcome, the English version is a positive attitude. These are the name of a contemporary art performance put together by CSAGA* and a few big sponsors. The actresses are advertised as unprofessional performers and former victims of domestic violence. Now, after participating in a project aiming at supporting domestic violence victims for a few years, they have gathered enough courage to participate in a show about their own sorrow.

The play sent shiver down my spine many times, especially when the actresses expressed their reactions to violence. They crawled, they rolled, they cried, they screamed, they laughed, they became crazy, they froze, they were so frightened that they lost consciousness. Through the medium of play, they were free to act out their pain, and unlike traditional plays, the line between reality and imagination was blurred to a great extent. This play can be scripted, but all actresses have first hand experience of how being beaten days after days feels like, therefore, the performance transforms itself from a pure play to a recounted story of real events and real emotions.

There is quite clear story line, comparing to other attempts in conveying messages in contemporary art. I am not sure whether the crew wants to make the play as easy to understand as possible (since it aims at the mass audience and to raise awareness, rather than selective cultural elites who like to ponder upon complicated matters) or whether they just have a very urgent message that needs to get through and they can't take the risk of letting the audience draw their own conclusion. Phase one, some women got beaten, they became despaired, the men were shown to be aggressive, addicted to gambling and drinking. Phase two, the women got together, gained strength as a group, reclaimed their power. Phase three, the men realized their mistakes, were sorry for their awful deed, were forgiven by the women, and a happy ending. Everyone danced in the sunlight and the song of Trinh Cong Son was played as background music.

Even though movements and speaking tones were not as refined as those of professionals, I could still recognized some great efforts were made. However, there are two issues that keep coming back to my mind during the play. First, the men were depicted in a very criminal manner, while the women a victim-like manner. The men were all about aggressiveness, cheating, lying, abusing, while the women were only suffering, covering their faces with their hands, crying in the dark and offering their hands, both to their peers and to the men by the end. There was a very hostile distance between the two sexes, as if the men only know how to beat, and the women don't do anything else but crying. Criminalization of the male makes them seem irrational. Why are they the frightening creatures that only beat and abuse, and would why the women stick with them at all? Victimization of the female makes them irrational as well. Why do they only cry and suffer, and why don't they just leave the abusive men? Depicting one sex with all negative traits, namely all the men in the play were abusive and horrifying, makes their violent acts seem innate. They are bad, all of them are bad, nothing else to say. On the other hand, portraying all the women in the play as tolerant and passive make their suffering natural too. More than once, people in the audience commented how Vietnamese women are known and admired for their great tendency to scarify and consider the interest of others before their own. As everyone refers to this virtue as a legacy, it's not a big surprise that women would  internalize the duty to be willing to scarify anything, anytime so much that they forfeit their self-defense system.

However, despite being depicted as evils, the men still didn't bear the responsibility. They were either gambler, drinker or mentally ill. This, to me, is problematic as well, as this portrayal decentres the men from their bad behaviours, providing them a cause to blame. Do only men who drink, gamble and have mental problem beat their wives? Do only these irrational men, who are not always in the best state of their mind, abuse women? Does it mean that men who are in good shape, good mental state will never commit crimes against women? No, absolutely not. Creating a cause to blame is dangerous, because whenever people think of an abusive man, they will think of an external cause that happens to him. A man in the audience actually commented that sometimes men are abusive because they face failure in business, and they vent on their wives. That is a patterned way of getting the men out of the matter, freeing them from guilt, and shifting the blame, if not to the wife, then to an external factor. Then the men play the role of a victim themselves. When they are not seen as a rational being who is in full control of their acts, they can explain away their wrong deeds by claiming victims to their rage, their disappointment, their hot temper, their drunkenness, their greed (to earn money by gambling), or their unstable state of mind.

The play is a nice try in bringing out voices from an usually unheard group in society. I believe that when someone is empowered to speak up about her pain, the pain will subdue. However, a better contextualization is needed. If lots of Vietnamese men beat up their wives, the problem can't be blamed on one or two individual men with drinking or gambling addiction. Yet, they shouldn't be viewed to be bad inside out either. A most humane and sociological way, I think, is to place them among all the norms, beliefs and viewpoints that are so commonplace we forget they contribute a great deal to our daily activities. The men, even when they are perpetrators, shouldn't be separated from their social context. No one would beat their wives if they know, and sincerely believe that it's wrong. They must have some reasons and justifications for their acts. To dig deeper into these underlying assumptions and norms will require even more efforts, time and efforts. Meanwhile, at least the play "Inviting myself to hope" has achieved its main goal of spreading the message, because at the debut show the Youth Theatre's 600 seats were filled.

 * Centre of Studies and Applied Science for Gender - Family - Women and Adolescence