Somewhere I belong

It's the New Year's Eve, according to the Lunar Calendar. New Year is a time for family, yet I've never felt as homeless and rootless as these recent days.

Granted, I have never liked Tet very much. I am an introvert before I came to know about the concept. I enjoy deep and long conversation, but I don't see any point in making small talks with people who I don't care about, and who I know don't care about me. Thus, I don't like visiting relatives who I only see once in a year, repeating the same sentences years after years, without much meaning, and all parties involved struggle to find something to say just to avoid awkward silence. My parents carry out these visits as a duty, something that need to be done. I used to tag along, as a habit, but now, after a time of separation from my family and some distance, both physically and emotionally, I definitely see the task as something boring, and refuse to join them. Tet has lost its magic, not just because I have grown older.

All through the years of living alone abroad, I always had a home to orient myself, like a kite firmly connected to the ground by a strong rope. I longed for it, for the sense of being surrounded by familiar faces and the comfort of repeating things in a sequence and knowing for sure what will come next. For Tet, you need to clean your home. Then, some decoration. You are supposed to pay back all debts, return all borrowed stuffs. You will get the same food, and the mere smell of incense mixed with sticky rice can trigger a flood of nostalgia and almost always bring tears to my eyes.

This year, I not only returned home, but have married. Living in the same city as my parents and my in-law means that I have to live with my in-law, unless I can afford to buy my own place. All of sudden, I am stripped of the only home I have known all my life. I don't know how women generations after generations can quietly accept their fates without any complaining, or any emotional disturbance. I still haven't got used to my grandfather saying "ah, you are going home now?". Or someone greets me with "oh, did you just arrive?". I feel like a tree being uprooted, and it doesn't help that everyone around me takes it for granted. Suddenly, I'm treated like an outsider, a guess. I felt so bitter the first time my grandfather offered me tea. Tea? What is he thinking? And the assumption that I will eventually leave. It's almost like I am kicked out of my house, times and times again. After dinner, my mother would say "you should go home now before it's getting later and colder." I know she is just worried about my well-being, but I can't help feeling weird. Isn't she my home? I don't know if I will ever get used to that.

And there is my husband's house, which by definition (culturally, of course) is my official home now.  Besides this man that I have been in a relationship with for almost 5 years now, the rest are basically strangers. Yet I am expected to treat them as though I have known them all my life, and they probably try to treat me as a new family member. How crazy does that sound? They barely know me. My mother in law still doesn't call me when she needs something. She always calls my husband. Even when she wants to offer me some fruits, she talks to her son "tell Van there are apples if she wants some", and I just sit right there. I am slow to adapt, that trait I understand well about myself, whether it is a new school, a new country, or now, a new family.

I have told myself many times that it will take time, and I will feel better and more attached to these people eventually. Several times I felt trapped, with nowhere to turn to and hide. My own home, where I still have a room (which was used as a storage space while I was abroad), can serve as a temporary refugee space, at best. I can't stay overnight without an explanation. I know my parents and my grandparents will worry and probably feel they need to "return" me to the in-law. They now think of me as a "married" daughter, not just a daughter, so they bear responsibility to teach me how to behave like a good daughter in law. They will make me return, if I truly want to leave my in-law. They welcome me when I visit, but I know, if only it is a visit.

The first week of living with my in-law, I was mentally exhausted. I have to admit that my mother in law is quite gentle, and it is easy to get along with her. Yet, I was on edge all the time, and it took a toll after a while. Home is where you can let your guard down, and be yourself without worrying about putting on a presentation of yourself. I couldn't feel that way living in someone's else house. I didn't feel like I belong to this place, and therefore couldn't make myself comfortable in it. I would jump to the kitchen sink when I hear bowls and spoons clicking. I couldn't concentrate on working when my mother in law starts cooking, because I know I'm supposed to be there doing the housework. I broke down crying one day, feeling like I couldn't take it anymore. I just want a space where I can be myself without constant worrying about what others think of me.

Talking about judgement, I have always hated being defined by "womanly" virtues, and now I felt like I am being judged all the time. Of course these are all speculations and feelings, nothing concrete to worry about. Or perhaps I'm just being oversensitive. But I truly miss having my own space and spending time by myself. Now, I feel like whether I am "hardworking" is gauged based on how often I mop the floor, whether I am "skillful" is judged based on a dish I make, whether I am "polite" and "well-behaved" is based on if I say hello to an elder woman who was purchasing some groceries from my mother in law. My own mother keeps reminding me that I need to help my mother in law with her home-based business. The first few times I ignore her, but then she says the same thing so many times it annoys the hell out of me. I am working from home doesn't mean I have plenty of free time to spare. The amount of time I spend in the kitchen is already too much and it cuts in my working hours. I told my mom, "I can earn a lot more with the time I spend helping her sell rice". To that my mom said "but you are a new daughter-in-law". As if that sole fact triumphs every other priority.

I have had a few good cry already. Feeling overwhelmed by a sense of isolation for a prolonged period of time, with no end in sight, is tough. And just a few days ago, my husband raised his voice, telling me off for taking money from his mother to buy some food for dinner. "If you want to eat extra-food, you should spend your own money." I was shocked and insulted, and bitterly thought "Now, having no home means having to swallow these words." And tears flowed again.

But my own home proves to be a disappointment too. A friend once complained to me that her family members are all ignorant without knowing it, and she can't talk to them. I don't have problem with my loved ones knowing less or reading less than me, after all, I am the only one in a working class family who likes to read and gets a Master degree. I am eternally grateful that my parents invested in my education, even though I am "just" a daughter. However, I already find it hard to find common values. It could be because I have lived in a Western country by myself for too long. I don't know how I will turn out if I had never left home and questioned the values of the people closest to me. My father and my aunt have several times commented at dinnertime that "having money will make you king", or "whatever jobs you do, the most important factor is how much you earn". And they speak that statement with such certainty and pride that makes me worried about the youngsters, my brother and my niece. My grandfather, also on a number of occasions, has proclaimed that "if a man doesn't drink alcohol, no woman will want to marry him". He is such a man of self-control and modesty that it shocks me to hear this message the first time. He probably doesn't truly mean it, but again I'm worried about the signal he is sending to the younger men in the family, i.e. my brother and my cousins (all male). My mother, who I know all my life is a woman with little resistance, scolded me for my strong anti-smoking attitude, claiming that "you can't control everyone around you, so don't make a fuss about it." I protested "You can't compromise with the bad, or it will take over you." But then, she just rolled her eyes, thinking in her head (I know it!) that I am the odd one out, and no one will be able to stand me. She teaches me the virtue of patience and letting others have their way. She must be a Tao master in her past life, but I certainly don't want to shut my mouth and breathe in cigarette smoke from the men around me. We don't always talk about money, alcohol or how much second hand smoking bothers me, but I have realized more and more how much I have changed and how strongly I hold my values, which I don't know whether fortunately or unfortunately, differ greatly from those of my family.

And the sense of rootlessness stems from a broader context as well. Tet has lost its magic for me, otherwise I wouldn't have written these negative lines at midnight on New Year's Eve. As I no longer look forward to this time of year for new clothes and lucky money from adults, I feel (again, just feeling), troubled by all the formalities associated with it. What once was a homely sensation of special time for family, now is merely a bunch of responsibilities. Don't get me wrong, I enjoy family meals and catching up with close-relatives (not my father's third and forth cousins), but there are so many dishes to cook, so many tasks to do, that it is all exhausting. Many chickens are killed unnecessarily and too much alcohol consumed, I think. People spend so much time bringing gifts to one another. I am not anti-family either, but can't we have a nice time together without so much hollow gift-giving back and forth and cleaning and cooking and shopping? Can we liberate ourselves from all these formalities? Everyone is tired, everyone is running against time, yet they follow the "rituals" blindly, and get themselves caught in that cycle one year after another.

As for myself, tomorrow is another day that I am grateful for. Lunar Calendar doesn't mean much to me, frankly, except when I work with farmers and talk about their crops. I hope I will be able to take this one week off work to finish studying for a medical interpreter certificate, and take more time to write all the stuffs I have stored in my head.

  

After I received a confirmation that I will not be able to obtain a work permit, i.e. I will need to leave Canada at the end of this year, some uncertainty closed, but some other opened up. I booked one-way tickets for my husband and myself, knowing for sure where we will be is in a way a relief. The questions I've had in the last few weeks mostly have to do with whether I like to work in a full-time position in an organization, or whether I will want to continue my free-style freelancing. As usual, I am a very indecisive person, so it takes me forever to contemplate different choices, and is always hard to settle on something. One moment, I think I've made up my mind, the next moment, I come up with a new reason to tip all previous thinking over.

So, the biggest advantage of working from home, which I love, love, love, is freedom and flexibility. So far, I haven't found an office where I find comfortable working in for 8 hours a day. I work best when I am alone in my familiar environment, where I can reach everything I need (water, most importantly, and go to the washroom), and don't have to make up small talks to random people. As any introvert, I find maintaining a conversation with people in general is mentally exhausting. One-on-one, deep conversations with certain people is a different story though, and it is the kind of human exchange I love the most. So naturally, I was exhausted just by sitting in an office with constant chatter and distractions, and never really accomplish anything significant. Working from home will also allow me to arrange my own time (I find myself able to work for 10 hours when I can alternative the type of work, i.e. paper work and human work, at my own pace and still function well and feel satisfied, but sitting lifelessly in front of a computer for 8 hours leaves me with no energy by 3 pm, and I am miserable by 5 pm), take afternoon nap (another important factor determining whether I work effectively, or work at all). I was already making some plan to learn French (it has been a longest plan ever), learn a musical instrument (another plan made since childhood and never quite accomplished). I've been entertaining some thoughts about getting pregnant mid-next year as well. Am I ready? Hell, no! But the clock is ticking, damn being a woman. Thirty is like a threat hanging over my head. Better pop out a baby before you turn 30, lady. So, an office job probably won't give me the flexibility I need.

Another reason I want to forego the option of working for an organization is income. Realistically, I think I can harvest 10 to 15 millions VND at best, per month it is. Most of my freelance work is language-related, and I got paid by international companies. Although I'm not so sure whether I will definitely earn less if I have to quit working from home and starting being a team player, I have reached a stage where I have a constant flow of projects, secure a position with some US-based companies that have become dependent on me and a comfortable income doing things I know well. This income is enough for me to live in Canada, so it will be even more significant if I live in Vietnam. If I have a baby, my priority should be saving as much as possible, i.e. making as much as possible. Money is important, especially as I am now in the prime age of productivity and have few responsibilities (basically none, except myself and my husband).

On the other hand, working in an organization will help me learn more, especially in doing things that matter. I keep thinking to myself, I wouldn't need a Master degree in Sociology to translate marketing materials. I consider myself a high-end factory worker, i.e. I don't work in a factory, but the nature of the work and working relationship are the same. I am easily discarded. I get paid by the piece (not shirt collar or sewing buttons, but number of words or minutes of interpreting). I don't know the person who enjoy the fruit of my labour, and will never meet them. I don't even know the people I work with. They are just faceless names with emails flying to my inbox. We don't have any human relationship to each other. And I get depressed imagining this work as a long-term solution. I will turn into a machine eventually, churning out packs of translated pages, only to start new ones. I won't learn anything new, or find any meaning in my work. Working and physically being in an organization, however, will at least give me knowledge of how things work, a project from start to finish, and most importantly, expand my networks. Staying home is fun, and worry-free, but knowing people will bring more opportunities, and enrich my mind, too.

These have been the questions and choices I have. At some points, I thought, okay, I have everything figured out, or, okay, let's not think about this any further, what will be will be. I applied for two full-time jobs so far in Vietnam. I haven't heard back from one, probably won't be contacted. The other, I couldn't fathom doing their test, which is full of complex statistical equation (it gave me some complex inferiority after admitting to them I can't understand the questions, let alone solving them). So I started thinking, well, what's the point of deciding, it's better to relax and let things take their own course.

Well, just as I settled on that, this morning came an email with an advertisement for a PhD position in Switzerland. Surprisingly, I found myself excited reading it. I thought I've made up my mind (there it goes again) about this academic thing. I've always told everyone, including myself, that a PhD is not for me, at least for a few years to come. My supervisor and a professor I had for a course, who was also my examiner, have strongly encouraged me to do a PhD. I've heard enough about the gloomy situation of doctors with no job to not be tempted by their kind encouragement. My supervisor, in particular, is the type of person who seem believes in me more than I do, which is incredibly inspiring and reassuring. Another reason is I don't feel like I want to be a professor. I thought teaching is not for me, and it is boring, from a young age.

Yet another one is I feel fed up with reading and discussing things, which can be frustrating and certainly depressing, as the more I know, the more I become aware of my limited power to influence any changes. I want to "go out there", and "get dirty", "doing something", no matter how small and significant. Being paid to study is a privilege, and I feel incredibly lucky to have this experience, but it doesn't help with my getting impatient trying to put the knowledge I've acquired to use. And of course, I've had this feeling of incompetency, self-doubt, that I'm not good enough to be a professor. Intelligence is one thing, but I feel like my motivation is not enough, especially self-discipline and motivation. How can I make myself write a book? After writing a thesis, it seems more doable, but still, I'm very reluctant to pursue this path. Lastly, I'm tired of living a student's life, i.e. just have enough money to last me through the day. I want to work and not only to earn, but to accumulate money. I guess I inherit this anxiety from my mother, but financial security has been one big source of stress for me. I can't rest until I can make sure I have enough money in my bank account. How much is enough? Probably when I don't have to worry about working and still can live comfortably. I am not a salve of consumerism, but probably as the result of growing up in a household with fluctuating income, and parents (especially mother) who are constantly worried about "not having anything to eat", I freak out for a long time and unnecessarily about money.

Despite all these, reading about this position makes me want to apply for it. What if I am selected? Then I will spend the next 3 years (at least) in a new country. This thought, once again, opens up a whole realm of uncertainty.

Why do I think so much? There are just so many possibilities. Why can't I go with my gut? Follow my heart? This year, I have been working on adjusting myself to married life, a big part of which is taking into account not only my feelings and reasoning, but also those of my husband. Making a decision for the future entails considering both of us. It is maddeningly difficult to put one more person into the picture. Getting married is a huge commitment, that I knew before entering this social contract. Growing older also requires more planning in advance, as each decision may re-direct the course of my life over many years to come. And on top of that is the concern of timing for childbirth and child rearing.

In an ideal scenario, my husband will earn enough money for me to spend at least 2 years home with each child. I'm not afraid of staying home, being a freelance introvert. I don't need to interact with people very often, and I always have something productive to do. However, in our current situation, my husband doesn't earn much, and I've spent a few hours this evening googling "having a child while doing a PhD". I just had a long heart-to-heart talk with him, and he didn't propose any solution.

Having some knowledge about immigrants, I understand that men often experience downward mobility after a transnational move, which certainly has played out in my life. Living in Vietnam, my husband would have an office job, which is at least secure and gives him a comfortable income. He doesn't have a degree from a Western country like myself, and his English isn't good (and I haven't seen him determined to improve it), so it is difficult for me to get a good job in Canada. Since he joined me here, he worked in a Vietnamese restaurant for minimum wage, doing manual labour and little brain work. It is only temporary, he said. In one of our (many) possible plans, if we settle in Canada, he will do a college degree or something, which hopefully will help him move up in the job market. That's not too bad. And if we go back and live in Vietnam, that's even easier. He will enjoy his middle-class life as before.

Yet if we move again to another country for my PhD, he will risk prolonging manual work for a minimum wage. It will be a selfish choice from my side. His ideal scenario is earning enough online (generating income from google adsense) to live comfortably anywhere in the world. Of course, it is ideal for me as well, but having lived with him for almost a year, I haven't seen in him the determination to make this happen. He doesn't have technical skills to handle freelance IT projects, nor original content to attract a large audience online. And this last year has been a waste for him in terms of career development. The picture is bleak. Life for me could be a few years here, a few years there, but they will all add up. I'm still not interested in an academic career, but I treat this PhD advertisement for a job that will last for 3 years, and I'm thrilled to apply for it. If I traverse down this path of being a researcher, I will prepare myself to go anywhere, as long as there is a job offer. And of course research projects don't last long. However, for my husband, the short-term stay will be detrimental to his development. One year is not long enough to integrate into a new society, not to mention succeed in it. I'm afraid his life will be put on hold for mine, and not too long from now, he will turn 40 with nothing on hand, regret and resent me for it.

One year before he got a visa a come to Canada, he quit his job because he was tired of it. During that time, he learnt some English, did some short courses, but didn't seriously attempt to get another full-time job. Very possibly, he thought he would leave for Canada soon anyway. The wait ended up lasting for more than a year. Since he came to Canada, he had some interviews, but his one-year work permit is an disadvantage, and he didn't seriously attempt to get a full-time job either. Coupled with his skills and qualifications, and again, the thought of "we will move again after this year" may have prevented him from trying hard to land a job. It's both objective and subjective factors. He may try, but I've known enough sociology to understand that being a foreigner, even with appropriate paper, is a downside to all attempts. What I am afraid of more, is a continuation of these "just until the end of this year", "it's just 3 years" series, and his years will add up to nothing in the end. He is an average man, with average ability and average will power, not very hard-working and sometimes avoid thinking too far in the future (I guess I do that for both of us), and the circumstances (of being a foreigner in a Western country, with all the structure barrier) certainly are against his odds.

We can have a kid if I do a PhD, which means he will need to be a stay-at-home dad. He is cool with the idea, but that makes the scenario of turning 40 with nothing on hand even more likely. Or he can do a college degree wherever I do my PhD, and we will delay childbirth and live in poverty for a few more years. Would we have enough money after that to raise our children?

It's both illuminating and sad how all the theories I've read play out in my life. I can always go with the easier choice, go home and live my life. But somehow the difficult choice is more exciting. Perhaps I'm destined to live a hard life, and I can't help but wonder if having choices, too many choices sometimes, is a blessing or a curse?

Sáng thứ 7, ngoài trời xám xịt, ở nhà một mình vì chồng đi làm từ sớm, ngó qua cửa kính thấy cây gió vần vũ, mình thì nhiều việc quá đâm nản, mở nhạc không lời lên nghe và bấy lâu nay thấy bứt dứt vì không viết gì, nên giở blog ra viết để không phải làm việc, vừa xả những suy nghĩ rối tung rối bù đã bấy lâu nay xếp xó.

Cách đây hơn một tháng, vào ngày sinh nhật tròn 26 tuổi, mình đã rất hoang mang. Trước đấy khoảng 2 tuần, vừa đứng vặn vẹo vừa bảo chồng, ôi em sắp 25 tuổi rồi đấy, và chồng mắt dán vào máy tính, tay lia chuột chiu chíu, lơ đãng trả lời "Còn anh thì sắp 30". Sau mấy giây ngẫm nghĩ, anh ý hơn mình 3 tuổi, ủa, vậy là mình sắp 27 mới đúng, tự nhiên giật đánh thót. Trong tâm tưởng vẫn chưa tiêu hóa được cái suy nghĩ rằng mình đã 27 tuổi. Mình không phải tuýp sợ già, muốn níu kéo tuổi trẻ, muốn suốt ngày lơ đãng với mây trời, làm thơ mỗi khi trời trở gió. Chỉ là, trong đầu mình, những người 27 tuổi là lớn lắm, khác lắm, có cuộc sống ở đâu đó xa tít, nên mình không thể tin được là mình đã đứng vào hàng ngũ của họ. Rồi nữa, sau khi thẩm thấu sự thật rằng mình sắp 27, chứ không phải 25, lại chột dạ phát nữa khi nhận ra điều đó có nghĩa là chỉ còn 3 năm nữa là cán mốc 30. Ba-mươi-tuổi, mà vẫn thấy chưa đâu vào đâu. Không hiểu những năm tháng tuổi 20 của mình đã bay đi đâu hết? Mình đã làm gì từ cái lúc bắt đầu chớm 20 đến giờ? Thế rồi, cái cảm giác mình đứng yên, ngơ ngác nhìn trong khi bạn bè và thế giới xung quanh sầm sập lao về phía trước lại trào lên, giống một cơn ợ chua báo hiệu lúc sắp nôn khi bị say xe, nó khiến mình chao đảo, nghi ngờ, và rất khó chịu.

Bình tĩnh hơn một chút và nhẩm đếm, thì từ 20 đến 22 còn trong trường đại học. Từ 25 đến 26 là học 2 năm thạc sĩ. Giữa khoảng 22 và 25 mình cũng làm được 2 chỗ full-time và vô số các dự án ngắn hạn, đi được kha khá nơi. Có khi phải tính thành công lớn nhất trong giai đoạn 5 năm lần 1, từ 20 đến 25, là lấy được tấm chồng. Và đến bây giờ, hơn 1 năm sau ngày đăng ký kết hôn và hơn 9 tháng kể từ ngày sống chung, mình thấy ngày càng hài lòng về quyết định to lớn này. Nghĩ thế, thấy được an ủi hơn một chút. Nhưng thỉnh thoảng, nói chuyện với một bạn, có chồng (bằng mình), lên làm quản lý (hơn mình), đã có 4 - 5 kinh nghiệm (thay vì một mớ hỗn độn nhưng thứ tủn mủn không thể nào nhét vừa một cái resume), rồi lại sắp có con (hơn đứt mình), cái cảm giác ợ chua lại trào lên. Rồi rất may, sau đó, khi nói chuyện với một bạn khác, và thổ lộ niềm day dứt rằng "sắp 30 rồi mà chưa có gì", bạn đó nói, cũng tùy vào mình định nghĩa thế nào là "có gì", và tùy vào nhóm người mình sẽ kết thân. Nghĩ như thế cũng thấy đỡ hơn, càng lớn lên càng thấy cái việc so sánh bản thân với người này người kia chỉ có hại chứ không có lợi. Chắc nó hình thành từ môi trường giáo dục không những xếp hạng, mà còn công bố rộng rãi sự xếp hạng đó, và lúc nào cũng thôi thúc sự cạnh tranh, nào là phong trào thi đua, nào là danh hiệu, xếp thưởng, chấm điểm. Mình đã rút ra kết luận rằng, với bạn bè mình thật sự quan tâm, chỉ cần biết bạn sống ổn, sống khỏe, sống có ích, vậy là được rồi. Lại nói về lương, về cấp bậc, về con cái, thì chỉ tổ thấy đuối. Mỗi người một con đường, quá khác nhau để mà so sánh, và càng so sánh thì càng thấy hoang mang.

Năm nay, có lẽ theme tâm trạng là hoang mang. Mình sống phần lớn thời gian trong năm không biết đến cuối năm mình sẽ ở đâu, làm gì, tương lai phía trước ra sao, và thật đau đầu khi phải cộng thêm một người nữa vào những toan tính của mình. Trước khi đưa ra quyết định sẽ lấy nhau, mình trình bày những khả năng sẽ xảy ra, bạn chồng (lúc đó là người yêu), thở dài (và thêm icon mặt buồn), "sao nghe mờ mịt quá vậy". Bản thân mình cũng thấy mờ mịt, nếu chuyện này xảy ra thì sẽ ở đây, nếu chuyện đó xảy ra thì sẽ ở kia. Một chuỗi "nếu" lằng nhằng ngoắc vào nhau, cái này kéo theo cái kia. Mình trả lời bạn ý là, "đúng là tương lai của em rất mờ mịt, nhưng anh có sẵn sàng cùng xây dựng cái mờ mịt đó với em không?". Nghĩ lại thì chắc là mình cầu hôn bạn ý, vì mình là người đưa ra ý tưởng, có khi chúng ta nên lấy nhau, và hỏi bạn ý câu chốt hạ trên kia. Câu trả lời của bạn ý, cũng rất epic, là "anh không cam đoan là anh sẽ giàu có, nhưng anh chắc chắn sẽ yêu vợ thương con." Ồ zê, đoạn kết như thế nào thì các bạn đã biết.

Quay trở lại với theme hoang mang, ngày xưa mình nghĩ chỉ có bọn mới học xong đại học mới hoang mang, bây giờ nhận ra sự hoang mang có thể đến bất cứ tuổi nào. Cái mờ mịt trong tương lai của mình đến từ việc có quá nhiều sự lựa chọn, chứ không phải là thiếu sự lựa chọn. Dạo này mình hay nghĩ, ở thời đại này, có cái gì là không thể lựa chọn? Quốc tịch, nơi ở, tên họ, giới tính, dĩ nhiên cha mẹ đẻ ra thì không khác được, nhưng người ta vẫn có thể thay đổi thông tin được ghi trên giấy tờ về người được coi là "cha mẹ". Có cái gì là đứng yên và vĩnh viễn, để người ta tự hào mà chỉ vào đó rằng, đây là tôi, tôi là đây, không thể khác được? Mình có sự lựa chọn có thể ở Canada hay quay lại Việt Nam, và mình vật lộn với câu hỏi đó chắc cũng gần chục năm rồi (ôi, mẹ ơi, đã gần chục năm), mỗi lúc những lý do đưa ra để ở hay về lại khác nhau một tí. Có nhiều lựa chọn thì dẫn đến hoang mang, bất ổn, đến mờ mịt. Mình đã đến một giai đoạn trong cuộc đời mà những quyết định lớn cần được đưa ra. Lấy chồng là quyết định lớn đầu tiên, kéo theo sau là những quyết định lớn như sinh con, mua nhà, và những ràng buộc vào một nơi chốn, sau mỗi sự kiện đó, sẽ lớn thêm. Nếu sinh con ở Việt Nam thì sẽ có ông bà hỗ trợ, nhưng hệ thống y tế không tốt, lại còn sợ không được tiêm đủ liều vắc xin, hoặc bị tiêm thuốc giả. Nếu sinh con ở Canada, việc không có người trông nghĩa là mình sẽ không đi làm được trong ít nhất 2 năm, và điều đó nghĩa là 30 kéo đến trong khi ta ôm con, giắt lưng cái bằng thạc sĩ, nhưng chẳng có kinh nghiệm đi làm gì để ghi resume.

Nhưng mà, chẳng phải mình đã rất sợ, thậm chí coi thường, sự ổn định và nhàm chán của một cuộc sống biết trước hay sao? Trong những giờ phút đau đầu vì suy tính, mệt mỏi vì hàng đống khả năng, nếu như này, nếu như kia, có một giọng nói mỉa mai cất lên trong đầu, chẳng phải đây chính là thứ mình muốn hay sao? Một cuộc sống không biết trước trong vài năm tới mình sẽ ở đâu, làm gì, ngập tràn thay đổi. Những người nắm lấy quyền tự thiết kế cuộc sống của họ, và đủ may mắn để được trao cho những cơ hội làm điều ấy, thì chắc chắn sẽ có những giây phút mệt mỏi như vậy. Người đi đường không có nhiều dấu chân, tất sẽ bị gai đâm tứa máu.

Cũng may, rất may, là mình có bạn đồng hành. Trước khi bắt đầu sống chung, nỗi lo lớn nhất của mình là mình sẽ thấy mệt và thiếu tự do khi phải chia sẻ không gian sống với một người khác. Mình tự coi bản thân là một đứa siêu introvert, mỗi ngày cần có vài giờ ở một mình, những lần phải ở với một nhóm người, thường đến khoảng giờ thứ 6 là mình không thể chịu nổi, cần phải rời đi ngay. Có lần đi du lịch với một người bạn, sau khoảng 2 tuần ăn chung ngủ chung, mình đã phát ớn lên việc nhìn mặt bạn đó, và rút ngắn chuyến đi bớt 2 ngày cuối để giải thoát cho bản thân. Mình có phòng riêng từ bé, và lúc bắt đầu đi học đại học lại ở một mình hầu như cả ngày, quanh năm suốt tháng. Sẽ thế nào nếu mình thấy ngột ngạt, mắc kẹt, muốn ở một mình, nhưng người kia không có chỗ nào để đi, và mình cũng không có chỗ nào để trốn?

Rất may, rất rất may, nỗi sợ này không thành hiện thực. Tính đến thời điểm này, chưa có lúc nào mình cảm thấy việc ở chung với chồng khiến mình mệt mỏi. Như người ta vẫn nói, hai người bạn đời cần thấy thoải mái khi ở bên nhau, kể cả trong yên lặng. Hai đứa có khi nằm nói chuyện với nhau đến mấy tiếng liền trên giường, nhưng thường thường là ngồi cả buổi tối, mỗi đứa ôm một cái máy tính, thỉnh thoảng đọc được cái gì hay lại chạy sang máy của nhau xem, hoặc gửi link qua viber. Thỉnh thoảng mình vẫn thấy kinh ngạc với việc mình phải nằm chung giường với một người đàn ông. Thời gian đầu, vốn quen ngủ một mình, mình rất dễ bị thức giấc, mà thức dậy rồi thì khó ngủ lại, nên sinh ra cáu bẳn, quát tháo, đập đồ, đá tường, thậm chí đấm cả người làm mình thức giấc. Rất may, lại rất may, sau một thời gian ngắn thì cơ thể mình tự thích nghi, và giờ không dễ thức giấc như thế nữa.

Nỗi sợ thứ hai trước khi chồng sang ở cùng là mình lo khi bạn ý sang đây sẽ không thích nghi được, sẽ buồn bã, cô đơn, cảm giác phụ thuộc vào mình, suy từ kinh nghiệm xương máu mà ra. Nhưng có lẽ mình là đứa thích nghi chậm nhất và khổ sở nhất trên đời, vì bạn chồng khỏe re, chẳng thấy kêu ca gì, thậm chí còn thích Canada và muốn sống ở đây hơn cả mình. Có thể vì khi sang đây, bạn ý đã nhiều tuổi, hoặc có thể vì đã có mình ở đây trước, chứ không như mình ngày xưa phải tự thân vật lộn với đủ mọi thay đổi, trong khi còn non choẹt xanh mướt. Hoặc cũng có thể đơn giản vì bản chất bạn ý thích nghi tốt hơn. Thời gian đầu có một số mâu thuẫn, cái to cái nhỏ. Hai tháng sau khi đến đây, mọi thứ giấy tờ thủ tục đã xong xuôi, mình tìm lớp tiếng Anh miễn phí cho bạn ý tham gia, đăng ký với trung tâm giới thiệu việc làm để được tập huấn, giúp đỡ, hướng dẫn bạn ý những cái cơ bản như đi xe buýt, tình hình xin việc không khả quan hơn. Mình cũng không hi vọng nhiều ngay từ đầu, vì bạn ý không có bằng cấp hay kinh nghiệm gì ở Canada, lại không phải là dân kỹ thuật hay kỹ sư gì cho cam. Lúc đầu xin làm người đưa báo, công việc dành cho các em nhỏ cấp 2 cấp 3 kiếm tiền tiêu vặt. Mùa đông lạnh căm căm, gió tuyết thổi vù vù, bạn ý cho đống báo và tờ rơi quảng cáo vào va li, lặc lè kéo trên đường, mà tiền không được bao nhiêu. Đến khoảng tháng thứ 3 thứ 4 thì mình sốt ruột thực sự, vì những gợi ý đi xin việc ở siêu thị, nhà hàng, nhà máy, tóm lại là công việc chân tay, bạn ý đều ậm ừ bỏ qua. Có những lúc mình đã nghi ngờ, không hiểu bạn ý ngại làm việc chân tay, cho rằng việc đó dưới tầm, hay là mình đã lấy phải một ông phỗng lười biếng? Cuối cùng, sau một lần cãi nhau to, chàng đã chịu đi xin việc ở một hàng ăn của người Việt.

Nỗi sợ thứ ba của mình là công việc nhà sẽ không chia đều. Thời kỳ đầu, mình khăng khăng rằng mọi việc phải được cưa đôi, hoặc cùng làm (như đi chợ, nấu cơm), hoặc nếu mình nấu cơm thì bạn ý phải rửa bát. Việc này cũng là nguồn gốc của khá nhiều mâu thuẫn. Nhiều khi, mâu thuẫn đơn giản bắt nguồn từ sự khác biệt trong chuẩn mực. Mình thấy nhà đã bẩn và cần quét, bạn ý thấy như vậy là sạch. Mình thấy rác đã nhiều và cần đổ, bạn ý thấy chưa có gì phải nhặng xị lên, để vài hôm nữa đổ luôn một thể. Mình đau đầu nghĩ ra hệ thống phân công, chấm công, dán lên tủ lạnh, để thể hiện rõ ai làm gì, trong khi bức xúc nghĩ rằng mình đã làm nhiều việc nhà hơn bạn ý, không công bằng. Mình lên mạng đọc các cách để chồng làm nhiều việc nhà hơn. Mình hỏi các bậc tiền bối, nhưng phần lớn các chị và các bạn gái ở Việt Nam không có nhu cầu chia 50 - 50 việc nhà với chồng, nên chẳng có ai cho mình lời khuyên nào chính đáng. Mâu thuẫn nho nhỏ thỉnh thoảng lại nổ ra, có những lần đáng lẽ cả hai cùng nấu cơm, nhưng mình đã vào bếp được hơn 10 phút mà bạn ý vẫn ngồi ôm máy tính, mình bèn dừng nấu và mặc kệ, ai làm cho người đấy ăn. Hoặc có lần, mình đề nghị làm món gì bạn ý cũng chê, nên mình quyết định không nấu nữa, yêu cầu bạn ý quyết định sẽ làm món gì với số nguyên liệu trong tủ lạnh. Bạn ý không chịu quyết định, thế là mình lại áp dụng chế độ ai làm người đấy ăn, được khoảng 3 - 4 bữa gì đó thì bạn ý chịu không nổi, ăn toàn cơm rang với mì gói, nên lại bình thường.

Thật ra, bản thân mình dần dần thay đổi cách tiếp cận. Thay vì khăng khăng rằng mọi thứ phải chia đều, mình nhận ra có nhiều việc bạn ý hay làm hơn, và có nhiều việc mình hay làm hơn. Ví dụ như khi đi chợ thì bạn ý xách túi nặng, hoặc bạn ý chuyên bổ dưa hấu, và chuyên đổ rác. Nhưng mình vẫn cố gắng để bạn ý biết làm tất cả mọi việc, để không có lý do là anh không làm vì anh không biết làm. Nhưng mình đã dần chấp nhận rằng trong tư tưởng của bạn ý, việc nấu ăn là bạn ý chỉ làm phụ, còn người quyết định ăn gì, làm món gì vẫn là mình. Và mâu thuẫn còn đến từ việc, nhà anh làm món này là phải cho nguyên liệu này, nhà em không làm như thế. Chỉ có hai người sống với nhau mà còn mất bao nhiêu thời gian mới dung hòa được, nếu phải sống cùng nhà chồng, chắc mình chỉ có ngậm đắng nuốt cay mà làm theo tiêu chuẩn và thói quen của "nhà anh".

Cuộc chiến về việc nhà thì vẫn còn tiếp tục dài dài. Được cái, hai đứa ngày càng thân nhau, chẳng bao giờ phải dấu giếm điều gì.

Ngoài trời đang mưa giông gió giật, và mình đang mở Secret Garden sau khi ăn uống no nê. Không phải là "Song for a stormy night", nhưng công nhận là nhạc của họ rất giỏi đưa người ta vào tâm trạng suy nghĩ miên man. Không hẳn là buồn, nhưng đủ để mình mở blog ra và làm cái việc mà mình trì hoãn rất lâu nay, là lại ngồi viết ra những suy nghĩ hỗn loạn trong đầu không nói được với ai.

Sinh nhật năm nay, mình đã nghĩ sẽ bắt đầu lại thói quen viết nhật ký. Tức là viết rồi cất đi, chỉ mình mình đọc, không phải viết rồi public và đợi người khác comment rồi like. Bụng bảo dạ việc đó sẽ có rất nhiều lợi ích. Lưu giữ lại những suy nghĩ của những ngày tháng đặc biệt nhiều thay đổi và có những quyết định quan trọng này. Và luyện tập thói quen làm một việc thật lâu, thật tập trung. Như ngày xưa hồi chưa có Internet, mình có thể ngồi 3, 4 tiếng liền viết nhật kí và đọc nhật kí truyền tay với cô bạn thân. Đấy là hồi cấp 2. Chắc chắn những tháng ngày viết thật nhiều, dù toàn những chuyện vặt vãnh và chữ thì xấu điên, nhưng là viết đến tận cùng và thổ lộ không phải giấu diếm những suy nghĩ và cảm xúc của bản thân, cũng như đọc suy nghĩ của người khác, nhiều khi đọc mà nước mắt té tua, đã luyện tập rất nhiều cho mình sau này.

Đấy, nhưng thói quen tốt đấy ngày càng thui chột đi. Không hẳn đổ lỗi cho thời gian, vì so với những người bằng tuổi khác, phải đi làm cả ngày ở công sở, rồi con cái, nhà cửa, mình hẳn là vô cùng sung sướng về mặt thời gian. Hai năm rưỡi đi làm thì chỉ có khoảng hơn 1 năm là làm full-time, sáng đi tối về, còn lại lông bông, khi thì có đến bốn năm dự án cùng làm một lúc, khi thì không có việc gì. Bây giờ thì mình đã lại là sinh viên, lại đi học thì ít, ngồi một mình thì nhiều. Có thời gian để đi bộ trong khu nghĩa địa sạch đẹp như công viên khi ngủ dậy vào một buổi chiều chủ nhật như hôm nay, nhìn thấy những hạt mưa xiên xiên trong ánh nắng xiên qua kẽ lá, đi một lúc rồi thấy gió xuề xòa quanh người xua nỗi uể oải của một giấc ngủ trưa dài 2- 3 tiếng dần dần tan đi như màn sương. Hoặc như bây giờ, sinh viên 25 tuổi có rất nhiều bài đọc cho lớp học sáng mai, nhưng vì có tâm trạng, hoặc đúng hơn là muốn trì hoãn, nên lại ngồi gõ bàn phím lách cách.

Thế thì vì cái gì mà thói quen viết lách bị giảm dần đi? Mình không bị dằn vặt như các bạn cùng trang lứa rằng ối giời ơi, tôi già rồi, cảm xúc khô kiệt rồi. Mình hoàn toàn toàn thoải mái với việc không viết những dòng miêu tả phố phường, chuyển mùa, ba la bô lô sướt mướt nữa. Mình thật ra coi đấy là một bước trưởng thành trong suy nghĩ và cách thể hiện. 25 tuổi không thể viết mãi như đứa 15, và mình cũng không thấy những cái đấy hay nữa. Không phải lớn lên thì không có cảm xúc, chỉ là không thể hiện những cách giống nhau.

Có lẽ thủ phạm lớn nhất là sự kết nối liên tục với thế giới bên ngoài của Facebook. Nó khiến cho mình ít có thời gian "một mình" và đối thoại với bản thân, mặc dù phần lớn thời gian mình không có ai bên cạnh cả. Gần đây mình đã bắt đầu thử Cold Turkey, một phần mềm chặn những trang muốn chặn trong thời gian định sẵn để cai Facebook, vì thật ra mình không thấy nó hấp dẫn, mình chỉ dùng nó như một phương tiện mỗi khi bí, hoặc theo thói quen. Khi chặn Facebook, mình không thấy thèm hay nhớ gì cả, chỉ thấy trong lòng yên ắng hơn. Nhưng bỏ nó thì không được.

Đợt ở nhà vừa rồi mình hầu như ít đụng đến máy tính, có lẽ chỉ dùng để làm việc. Nhưng ở đây một mình, cái gì cũng phải dùng máy tính, mà cụ thể nhất là để người khác biết rằng mình vẫn tồn tại. Liên hệ với gia đình, bạn bè, email thầy cô, đăng kí sự kiện, đọc báo, tâm sự. Hôm nay trong khi đi bộ đã nghĩ rằng, chỉ mấy tháng nữa là mình sẽ ở đây được 1 năm, lần thứ hai. Vậy mà sao tình hình vẫn không thay đổi là mấy?

Hình như trong tất cả những người đi du học mình biết, không ai buồn bực, đau khổ và cô đơn như mình. Mọi người đều có những người bạn, đều thích nghi dễ dàng, đều post những bức ảnh chỗ này chỗ kia, làm cái này cái nọ, và mình rất ngạc nhiên khi thấy, bản thân mình vẫn không tránh khỏi cảm giác ghen tị len lỏi khi nhìn những bức ảnh đó. Mặc dù suốt ngày rao giảng và cố tự dặn bản thân không được so sánh với người khác, nhưng vẫn không thể không tự hỏi, tại sao mình đã ở đây lâu thế rồi mà vẫn không vui vẻ được như thế? Tại sao mình vẫn không thấy thoải mái, không ngừng cảm thấy mình vẫn là người xa lạ, không hòa nhập được, và thường tự nghĩ ra đủ thứ người ta có thể nghĩ về mình, trong khi lý trí thì biết rằng có khi họ hoàn toàn không để ý và chẳng nhớ mình là ai.

Ở trong khoa có một anh tiến sĩ đầu hói già, là người mà có một lần mình đang đứng xớ rớ trong hành lang để đợi gặp cô trợ lý khoa, đã bắt tay và giới thiệu, rồi nói rằng "nếu cần gì thì cứ qua văn phòng tôi nhé", làm mình suýt rớt nước mắt vì ngay lúc đấy mình đang cảm thấy rất lẻ loi. Đấy cũng là một điều khiến mình ngạc nhiên, vì cứ nghĩ lần này mình sẽ hòa nhập tốt hơn, hoặc chí ít nếu có thấy đơn độc thật thì sẽ không bị buồn bực bởi cảm giác đó. Nhưng hóa ra mình nhầm. Có thể giảm về cường độ, nhưng về bản chất thì cảm giác không khác đi, vẫn như vậy.

Anh tiến sĩ đó có lẽ là người duy nhất để ý thấy mình luôn ngồi một mình và lôi điện thoại ra mỗi giờ nghỉ giữa giờ, khi những sinh viên còn lại túm tụm tán chuyện với nhau hoặc cùng đi mua cà phê. Anh đấy cũng là người chào mình mỗi khi đụng mặt ở khoa, và nhắn tin cho mình biết rằng có một sinh viên khác mở tiệc ở nhà (và mình đã không đi, dĩ nhiên!). Có lẽ mình phải ngừng đổ lỗi cho hoàn cảnh, hay cho những người xung quanh, và chân thành nhận thức vấn đề là ở mình.

Mùa đông vừa rồi, tức là từ tháng 1 đến tháng 4, trở lại Canada sau gần 3 năm, mình ít khóc hơn, hầu như chẳng mấy khi nửa đêm tỉnh dậy trào nước mắt nữa, nhưng vẫn có những lần nước mắt trào ra không ngăn được. Một lần là trong một buổi tập yoga, khi tất cả mọi người nằm dài trên thảm để thư giãn, cô hướng dẫn đã hát lên, và giọng hát đó đẹp đến nỗi mình trào nước mắt. Thật ra mình không biết mình khóc vì khoảnh khắc đó quá đẹp, hay là vì sau gần một tiếng tập trung vào thư giãn, những cảm xúc tiêu cực mình cố lờ đi và ép xuống đã bùng ra. Sau đó mình đến cảm ơn cô ý, và chưa nói hết câu đã lại khóc nức nở.

Một lần khác là khi đi chợ. Dĩ nhiên sống một mình và ăn một mình thì việc đi chợ, nấu nướng, ăn uống cũng chỉ là một trong những việc cần phải làm, chứ ít khi là một thú vui. Ở siêu thị đó có một quầy thịt sống, các bác bán thịt là người Trung Quốc (đoán thế, vì toàn nói tiếng Trung). Mình nói "cháu muốn mua 2 pound sườn" - "không bán 2 pound đâu, sườn bán cả dẻ" - "à thế thôi vậy, cám ơn bác" và mình cười rồi quay đi. Lúc còn loanh quanh ở quầy thịt thì thấy bác bán thịt ấy xăm xái chạy ra, dúi vào tay mình một hộp sườn mới cắt "đây, miếng này bé, cho cháu". Chỉ có thế thôi mà mình mắt đầy nước. Có thể vì rất ít người nhìn thẳng vào mắt bác ý và cười. Người mua thường chỉ nhìn chăm chăm vào những tảng thịt xếp đầy sau lớp kính, nói loại và số cân họ muốn mua, rồi đi. Có thể vì ít khi có người tìm cách để cho mình cái mình muốn, hoặc là mình không chờ đợi điều đó ở những người xa lạ.

Và một lần khác, khóc thảm thương, là lúc đi nhổ 2 cái răng khôn. Dĩ nhiên là nhổ 2 cái răng cùng một lúc thì phải đau, máu me đầm đìa, nhưng mình sống sót qua cái đau đấy. Nhưng lúc y tá bắt đầu dặn dò là phải mua thuốc kháng sinh để uống, thuốc giảm đau, bông băng này nọ, thì trong đầu mình hết sức ngán ngẩm nghĩ đến cảnh mồm thì sưng, mặt thì tê, máu chưa biết bao giờ mới ngừng chảy, mà phải leo lên xe buýt để đi mua thuốc, chẳng biết có nói được là mình muốn mua thuốc gì không, thì bắt đầu thấy nước mắt trào lên. Chị y tá hốt hoảng, tưởng là mình bị đau quá, nhưng sau đó thì hiểu ra, hỏi là "có phải khóc vì chỉ có một mình ở đây không?", và dĩ nhiên câu hỏi đó lại càng khiến cho mình khóc nức nở. Được vài phút sụt sùi thì đi ra, lóc cóc đi bộ về một mình, đường sao mà dài, người sao mà buồn.

Trời vẫn chưa mưa. Đã nghe đến album thứ 2 của Secret Garden.

Hai quyết định khá lớn của cuộc đời mình đưa ra trong những ngày xuân giao hè của năm nay. Một là thử tìm việc ở Canada sau khi tốt nghiệp. Quyết định này đến từ những ngày không làm gì cả, từ tối đến sáng chỉ ngồi đọc các bài phân tích về tình hình Việt Nam và Trung Quốc khi dàn khoan của TQ ở biển Đông. Mình thấy rất lo lắng, và sợ hãi. Có thể người trong nước không có gì chuyển biến thì bình chân như vại, nhưng ở xa, vừa không biết tình hình thế nào, vừa đọc nhiều phân tích bình luận quá, nên càng bồn chồn. Lúc đó mình bắt đầu cân nhắc đến việc ở lại Canada. Rồi đầu tháng 6, mình lang thang ở Toronto một tuần, và lần đầu tiên thấy muốn sống ở Canada lâu dài. Nếu ngày xưa mình cũng học ở Toronto thì có lẽ mình đã thích Canada sớm hơn. Mình nhớ trong khi ngồi trên ghế đá và gặm bánh mì một mình ở bến cảng bên hồ, ngắm nhìn người ta dắt chó đi dạo, những con tàu xếp cạnh nhau và hồ rộng mênh mông không thấy bờ, mình đã nghĩ đến công viên Thống Nhất người chen người, cái hồ bé tí suốt ngày bị đào xới và cá chết thối hoắc, và tự nhủ, mình muốn con mình lớn lên ở nơi ít nhất nó được chạy nhảy trong không gian xanh thế này, giống như con chó đang xoắn đuôi chạy tít mù kia.

Còn có nhiều điểm khác mình thích ở Toronto, như những hoạt động văn hóa cực kì phong phú mà lại miễn phí. Và cả cảm giác mình không bị lạc lõng ở đó. Không như hai chỗ mình học, đều là thành phố nhỏ, nơi phần lớn người xung quanh mình là dân da trắng. Trong một tuần ở Toronto, mình trôi dạt từ lễ hội này sang hoạt động khác, riêng một cái bảo tàng mình đã say mê ở một ngày mà vẫn chưa khám phá hết một góc. Rồi khi đưa ra quyết định ấy, thì mình phải suy nghĩ về một quyết định khác kéo theo, đấy là lấy chồng. Những ngày tìm kiếm thông tin, đi workshop về những thủ tục xin nhập cư, xin việc, suy tính, thảo luận, bàn bạc, và cuối cùng mình đã quyết định là hôn nhân không phải là cái đích, người ta không phải cứ lấy nhau rồi cứ thế mà sống hạnh phúc đến đầu bạc răng long, vì thế rất nhiều thứ sẽ còn phụ thuộc vào sau này. Nó là một lựa chọn, như rất nhiều quyết định quan trọng khác. Quan trọng là sống với lựa chọn ấy như thế nào.

Vì thế có lẽ nên cố gắng viết thật đều đặn để ghi lại những sự việc và biến chuyển trong thời kì có rất nhiều điều không chắc chắn và có rất nhiều quyết định được đưa ra này.

Hôm qua vừa học xong một khóa "Communication in Canadian classroom", đại loại là các thể loại kĩ năng giao tiếp. Cách từ chối, cách yêu cầu, cách nhận xét, cách khen ngợi, cách trình bày với người có nền tảng và văn hóa khác mình. Nhận chứng chỉ xong, đi xe buýt về nghĩ mông lung, học toàn cái cao siêu thế, chẳng hiểu có giao tiếp khá hơn không, chứ xưa đến nay mình hay bị ghét vì tội ăn nói lung tung, và vô số lần bị mắng cho te tua vì ăn nói thiếu suy nghĩ (mặc dù bản thân nghĩ mình chỉ nói sự thật), mà đấy là giao tiếp với những người cùng ngôn ngữ, cùng văn hóa, thậm chí cùng gia đình.

Kí ức xa xưa nhất về cái tội "vạ miệng" là hồi cấp 1, lớp 3 hay lớp 4 thì phải. Hồi dấy mình được chọn vào đội tuyển võ Wushu của trường, thật ra là tập thuộc 20 động tác bài quyền rồi diễn đi diễn lại, không có gì nghiêm trọng cả. Mỗi lần đi Hội khỏe Phù Đổng, hay khai mạc một sự kiện, hội nghị nào đó, cô trò hay được "bồi dưỡng". Các cô hay lấy tiền mua vở, mua sữa rồi phát cho bọn trò nhỏ, nhưng cũng có lúc đưa tiền tươi. Trong một lần như thế, trong khi đứng xếp hàng chìa tay để cô hiệu phó phát phong bì sau khi biểu diễn Wushu, mình, vốn là một đứa có vốn từ phong phú hơn các bạn cùng tuổi, đã xuýt xoa "đúng là đồng tiền mồ hôi nước mắt". Nói thế tưởng hay lắm, không ngờ cô hiệu phó giận tím mặt, rồi nói với cô chủ nhiệm của mình. Hồi đấy mình làm lớp trưởng rất oách, chỉ biết các cô không thích câu phát biểu đó của mình, nhưng không ai giải thích tại sao. Mãi đến lúc lớn hơn rồi mới hiểu, tại các cô không muốn nghĩ rằng đang đem học sinh đi kiếm tiền. Nhưng lúc đấy chưa được 10 tuổi, mình phải dậy sớm, nhiều lúc phải tập võ dưới trời mưa, hoặc có lúc quay phim thì đói mềm ra còn chưa được về, dĩ nhiên nghĩ rằng câu cảm thán của mình miêu tả rất chính xác tình huống ấy.

Tiếp theo lên cấp 2, vẫn tiếp tục làm lớp trưởng. Có lần cô hiệu trưởng mời các lớp trưởng họp bí mật để nghe báo cáo mật về tình hình học sinh lớp 8, lớp 9. Lúc đấy các bạn bắt đầu yêu đương nở rộ, giờ ra chơi đứng cầm tay nhau ngoài hành lang, hết giờ ôm eo nhau đèo xe đạp về. Dĩ nhiên các cô vô cùng lo lắng. Đến lượt mình, vì không được báo trước (họp bí mật mà lại, còn buông rèm kín mít), cái tội nghĩ gì nói đấy lại hại mình một phen nữa. Cô hiệu trưởng đã ghi vào sổ là "có một số bạn nam và bạn nữ đến nhà nhau chơi, làm gì không biết", theo đúng nguyên văn của mình. Sau buổi họp với các lớp trưởng theo phong cách mà bây giờ mình mới biết là rất giống với đấu tố thời cải cách ruộng đất, cô hiệu trưởng mời các giáo viên chủ nhiệm đến họp. Cô giáo chủ nhiệm lại giận tím mặt, gọi mình ra, nhưng không quát tháo gì, chắc cô cũng không biết giải thích cái lỗi ăn nói của mình ra sao, nên bảo "con nói là các bạn đến nhà nhau không biết làm gì thì có thể hiểu ra nhiều nghĩa không hay", và dặn dò "lần sau có chuyện gì nói với cô trước rồi hãy nói với cô hiệu trưởng". Mình vâng vâng dạ dạ, lờ mờ cảm thấy cái miệng của mình đã gây ra một vấn đề rất nghiêm trọng.

Chuyện ăn nói lăng nhăng, hỏi những câu tọc mạch thiếu suy nghĩ để người khác ghét thì vô số, kể ra không xuể.

Tua nhanh đến thời gian gần đây. Có một lần, ông trẻ ít khi gặp đến nhà chơi. Ông trẻ tầm tuổi bố mình thôi, hỏi "dạo này cháu làm ở đâu?", mình không biết nên bắt đầu kể từ chỗ nào trong lịch sử đi làm nhảy việc như cào cào và một lúc làm vài ba việc, nên trả lời hồn nhiên "cháu làm linh tinh, không cố định ạ". Vừa dứt câu thấy bác gái mặt biến sắc, đỡ lời nói tránh đi. Ông trẻ vừa về mình bị mắng té tát mà không hiểu tại sao. Bác bảo, nói như thế là rất hỗn. Đáng lẽ không đi làm ở đâu cũng phải nói cháu mới ra trường, chưa có hợp đồng lâu dài, đang đi thử việc, hay thế này thế khác. Nói "làm linh tinh" là không chấp nhận được. Rồi bác cho một bài giảng dài lê thê về việc người lớn có quan tâm thì mới hỏi, và phải biết lựa lời mà nói, nếu cứ tiếp tục thế này sẽ đến một lúc không ai hỏi han gì đến mình (nhưng bác không biết đấy chính là điều mình muốn).

Tất nhiên lúc bị mắng như tát nước vào mặt thì mình vừa sững sờ, không hiểu sao bị mắng, vừa bực mình. Nhưng sau này nghĩ lại thì lờ mờ hiểu ra (có vẻ mình là đứa chậm hiểu), rằng với cái mác đi du học nước ngoài về, những người hỏi câu "đang đi làm ở đâu" và những người thân trong gia đình kì vọng rằng mình sẽ nêu ra tên công ty nào đó, một chức danh dễ hiểu nào đó, như "trợ lý giám đốc", "thư kí", "kế toán", "giảng viên". Mọi người cho rằng chữ "linh tinh" là một thái độ hỗn láo vì nó thể hiện rằng mình không muốn trả lời câu hỏi, không muốn tiếp chuyện (ở một chừng mực nào đó thì cũng không sai), chứ không nghĩ như mình, rằng đó là một từ ngắn gọn để miêu tả một trạng thái vô cùng phức tạp, nếu giải thích kĩ càng ra cũng chẳng ai muốn nghe.

Sau này, trong một chuyến đi về quê, ông trẻ khác cũng hỏi câu "làm ở đâu". Rút kinh nghiệm, mình trả lời tử tế, cả câu, "cháu đi làm chỗ này chỗ khác ông ạ" ("linh tinh" được thay thế bằng "chỗ này chỗ khác" - dài gấp đôi số từ) - ôi thế không được ổn định à, cũng vất vả nhỉ? - vâng, cũng hơi vất vả ạ - sao không kiếm chỗ nào ổn định mà làm? không kiếm được à? - vâng, cháu không kiếm được.

Đoạn hội thoại đến đây thì bị chen ngang bởi ông chú ngồi nghe ở ngoài sốt ruột quá, lên tiếng giải thích rằng cháu nó thật ra kiếm được rất nhiều tiền. Mình không nói tiếp gì nữa. Mình không lấy gì làm phiền lòng nếu những người cả năm mới gặp một lần nghĩ rằng mình là một đứa tốn tiền cha mẹ đi du học về nhưng không kiếm được chỗ làm ổn định, thua đứa học cao đẳng ra trường được nhận ngay làm kế toán công ty xuất nhập khẩu. Nhưng có vẻ những người thân lấy thế làm xấu hổ, và phải lên tiếng thanh minh, cùng với vài lời trách mắng vì cái tội ăn nói không gãy gọn của mình. Như thế thì ra ngoài nói thiên hạ ai người ta nghe!

Có hai vụ khác nữa, mình bị mắng cho tơi tả cũng vì một câu nói, mà không hiểu tại sao. Một vụ là thằng em họ thích làm DJ hơn thích học. Hôm đó ăn uống đông đủ gia đình, ông chú đang chê trách thằng em, mình đang ngồi gặm đùi gà tự nhiên bị lôi vào cuộc. "Chị Bống thấy em Cún thích chơi nhạc như vậy có được không?" Dĩ nhiên là ông chú trông chờ là mình, vốn nổi tiếng trong họ là ham học, học giỏi này nọ, sẽ vào hùa để nhằm kéo thằng em về con đường chính đạo. Mình trả lời đơn giản là "Con không có ý kiến". Lúc đấy mình nghĩ, việc mình thấy thế nào thì quan trọng gì, có phải vì mình nghĩ việc học là quan trọng mà thằng em sẽ nghe đâu. Bố mẹ nó nói rát họng nó còn để ngoài tai nữa là chị họ. Vừa nói xong thì ông chú nổi giận lôi đình, mắng mình là đứa vô trách nhiệm, thiếu quan tâm đến gia đình, được họ hàng nâng đỡ đầu tư mà bây giờ không làm tròn bổn phận với các em, mắng cho không ăn xong nổi cái đùi gà.

Còn một vụ thì bây giờ cũng không nhớ mình đã nói gì, đại loại "mỗi người có một sở thích khác nhau", thế là bố cũng nổi giận lôi đình, rồi lôi chuyện mình ủng hộ Học Bổng Gạo (mà HBG là do cô mình - em bố - khởi xướng, có phải cha vơ chú vẩn ở đâu không ai biết), tức là lo chuyện thiên hạ, còn gia đình thì bỏ bê, không biết nghĩ cho bố mẹ. Nói chung mình thấy cơn giận rất vô lý, và những lời mắng mỏ cũng rất vô lý. Bố gào ầm nhà, mình sau lúc ngơ ngác ban đầu thì cũng bị bực bội lây.

Thế đấy, nhiều khi thấy cứ học những lý thuyết và kĩ năng sách vở, để giao tiếp với những người ở đâu đâu, nhưng với những người gần gũi nhất thì ngày càng xa lạ. Khoảng cách trong tư tưởng, suy nghĩ, cách biểu đạt ngày càng lớn. Trong gần ba năm sau khi tốt nghiệp ở nhà, mình phải hứng chịu không biết bao nhiêu vụ căng thẳng, có vài lần đã lên mạng tìm nhà để định ra ở riêng. Đến mức nhiều khi mình sợ nói, không biết lúc nào mình sẽ làm mọi người bực bội.  Cũng có vài lần bị đuổi ra khỏi nhà, bây giờ không nhớ rõ nguyên nhân tại sao. Vài lần sau giờ làm cố tình đi lang thang ngoài đường để qua giờ cơm, khỏi phải giáp mặt với ai lúc về đến nhà. Rất nhiều lần đóng cửa khóa trong để khóc vì những cơn giận dữ mình không hiểu tại sao ầm ập kéo đến, đổ lên đầu làm mình tối tăm mặt mũi.

Cũng có thể mình đã thay đổi đến mức không hiểu nổi tư duy và cảm xúc của những người trong gia đình. Có thể sự giận dữ của người thân là phản ứng từ nỗi bất lực, khi chứng kiến đứa con, đứa cháu vì "ở Tây" lâu, nên chuyển biến theo cách không còn giống với những gì mọi người cho là "bình thường", là biết điều, là biết ăn nói có suy nghĩ. Cũng có thể mình đã quên mất cách giao tiếp như một đứa con, đứa cháu, trong một gia đình Việt Nam với người lớn tuổi, với cha mẹ, vì mình đã sống một mình ở một đất nước phương Tây lâu quá. Có thể là sự khác biệt về giá trị. Tất cả những điều đó, dù có học bao nhiêu khóa kĩ năng giao tiếp, chắc là cũng khó trở về như cũ được.

My mother is smart. She sometimes proudly recalls being the best student in class throughout her schooling, and even now she enjoys learning new things and is a pretty quick learner. She is hard-working. For over 30 years, ever since she stopped going to school, she has been working seven days a week, usually from 7am to 5pm, with no vacations (except for the one weeks of Tet, which she is even busier with all the cooking and cleaning), no sick leave, and no complaints. She is very committed. She holds a strong conviction that whatever someone else can do, she can do too, because we are all humans. This belief was applied to bearing a son as well. Until recently, I have no idea how much time, money and efforts my mother invested in making my younger brother possible. She worked on her diet, her exercise, her period, her routine, her inner thoughts, and who knows what not. Fortunately, she succeeded.

Yet my mother has no friends of her own besides my father's friends and business partners. After she got married, she lost contact with her childhood friends, who also married and departed their natal homes. She has no secure pension for her retirement because she has never been employed by anyone but herself. She has no real property under her name. I remember distinctively one day when I was quite young, my mother frustratingly told my father who somehow really upset her that everything, the house, the motorbike, the bank account, and even the children bear his name, and nothing, nothing is really hers. Now and forever.

My mother is caring. She stayed up all night long in the hospital for a week straight to look after of my grandmother, and of course, never complained. She is as good as, if not even better, than my grandmother's own daughters (aka my mother's sisters in law). I realized for the first time what love is when my father wanted to eat noodle, and my mother got right up from underneath her thick blanket in a cold winter day to cook noodle for him. She cares for us, her children. My older sister, who has been married for over four years now, called my mother in the middle of the night, and few minutes later, my mother was already out on the street going to a hospital because my sister's divorced aunt in law got an accident while her mother in law and her husband were not home.

Yet my mother has no commitment, no priorities, no interest besides those of her family. She never understands why I always insist that she must inform me in advance if she wants me to go somewhere with her because I might be busy doing other things with other people. She has no time for herself, and wouldn't even take a day off when she suffers from a terrible cough, because not opening her kiosk for one day means some money is lost solely for tax. She has no power in decision making in my family, when my house was rebuilt in 2001, even the curtains she picked was turned down by my grandfather. She feels helpless, and maybe indeed she is, as her husband gradually sinks further into the pit of alcoholism, and her son turns into an aimless young man.

As far as I can remember, my mother always tells me and my siblings to study, because only by studying we will get a stable salary, weekends, and independence. She dares not take a day off because no one pays her for a sick day. She is often eaten by guilt as she can't visit her own mother as often as she likes because she has no break, and on a Sunday evening, she is no less tired than a Monday evening. And because she was dependent on her in-laws for a trade in her early 20s, she is always burdened by the fact that her income is never separated from that of the family. She often refers to my aunts and uses them as good examples of how studying can lead women to a good path. They can visit my grandmother every Sunday. They can afford vacations and not to worry constantly about the weather (my mother sells clothes, and a change in temperature can greatly affect revenue for a given week). They can purchase things they like because they have their own money. From what I was told, my three aunts were not as good students as my mother was, but my paternal grandparents were doing well enough to send them to universities. My maternal grandfather fought for the French (he said it was purely for the high wages they paid) and accordingly was considered politically wrong which made university admission impossible for my mother. And my aunts took for granted all the things that my mother yearns for, but can never achieve herself.

So she transferred her wishes to us. I unconsciously learnt to look up to my aunts and uncles, and look down on small traders like my parents. For years, I secretly wished that my friends would see me with my uncles and aunts, those intellectual looking folks, and not my parents. I associated myself with the image of a good student, even of a bookworm, because it seemed noble to me. My early attempt to earn money through small trading (I bought cakes at a bakery I passed by on the way to school and sell them to my classmates who got up too late to eat breakfast) was severely discouraged by my mother. She imprints her message on my mind: "Never be someone like me. Study. Get a decent job. Earn good money. Be independent. Make your voice counts."

I didn't start to examine these assumptions (i.e. earning money as a small business owner is not a good way) when I was in high school already. It was too late to revert the effects. I knew nothing about my family's business and had lost all desire to know because my mother never let us children help her. I was bad at maths and had acquired a fear of numbers. I was no longer interested in trading and never wandered anywhere near an Economics class. My mother told stories and read to me when I started learning to read in grade 1 (something Im not sure if my aunts do for their sons). I seemed good at language, and by then have developed not interest, but at least a sense of duty towards learning and earning good marks. My identity was attached to being a good student. My mother was pleased at the fruits of her labour.

I ventured further on the path of learning, and further detached myself from my parents' working class, this time actively from my own efforts. I felt closer to things my mother no longer understands, such as computers and the Internet. I mapped out ways to raise my own kids someday that resemble nothing the way my mother has raised me. I started wondering why, why a kid born out of a working class like me has such a great desire to grow out of her parents' class. Where does my aspiration come from, and where will it lead me to? Until one day my brother told me he might want to take up the family business and I realized such thought has never occurred to me. Why? Because as my mother's daughter, I have always held dear to my heart the idea that being a woman managing a petite business will never bring me a secure, independent, and fulfilling life.

Or to be more exact, a woman with no formal, paid job, thus no power within her husband's family, thus no life outside of it. Her life-long, greatest project is me. I said so because both my older sister and younger brother are not interested in becoming middle-class intellectuals as much as I am. I absorb her message, and I live her legacy. If one day someone asks me why I am passionate about women and empowerment of women, perhaps I will not tell them this long story, but I will know the answer in my heart. It is because my mother embodies everything I want to be as a woman, and everything I don't want to get out of life as a woman.

or the Standardization of weddings

Wedding is the occasion when a couple make their life-time commitment in front of people who matter to them. I don't know about weddings in other provinces, but here in Ha Noi, I have attended enough weddings to know by heart all the proceedings. First, the bride and the groom and their parents stand at the door to greet coming guests. These guests shake hands, say congratulations, put their envelope in 2 red, heart-shaped boxes depending on whether they are associated with the bride or the groom. All movements take a few seconds, or half a minutes at most, because if they don't move continuously, they will block many others behind . After entering the hall, the guesses will be shuffled to tables by the couple's relatives based on one unspoken rule: only when a table is completely filled will people be arranged to sit at the next one and no seat should be left empty because price is per-determined and paid upon the number of tables, not people. As soon as people sit down, they will start eating. After all expected guests have arrived, a MC will start the ceremony. Then music fills the air, 2 sets of parents enter on a red carpet. Next come the couple themselves. Meanwhile people keep eating and chatting with each other.The couple will exchange rings (or in most cases, the groom puts his ring on the bride's finger), then they open a bottle of champagne, pour the champagne on a set of cups, present the cups to their respective parents to thank them for having raised the couple. Afterwards, this same group of 6 people slowly move around the hall to toast with each table as someone would sing love songs on the stage. Not everyone at a table know each other, and no one really has time to exchange words with the bride and the groom. When the group has finished its round, some guests have finished eating too. They stand up to leave, and the couple and their parents again stand at the door to thank and say goodbye to people. Close friends and relatives can stay behind to take pictures with the couple but most will leave promptly. The whole event takes about one hour.

No minute is left bare. Everyone involved knows what they are supposed to do and when to do it. There is no space for confusion or spontaneous decision making. Guests know they need to bring envelops, the content depends on various things: how close they are to the families, how much the couple or the couple's parents give at their or their children's wedding, how subordinate they are to the couple or their parents, how big a favour they have received or want to ask from the concerned group, or even how much they want to show off or compete with the latter. Couple know they need to smile all the time, appear pleasant, not complain about tired legs or hungry stomachs. All emotions are closely monitored. The general atmosphere is that of a cheerful mode, but it is also crystal clear that there is a strong sense of social obligation. Guests know clearly why they are there, even though they neither know the name or age of the couple. But they still come, because they are tied with the families by different bonding. Kinship is one, they may be related by blood, which compels them to be present. Social responsibility is another, they are friends or colleagues of any person in the group of six (couple and 4 parents). Very few, indeed, come to a wedding to celebrate love between two people. And I doubt if anyone thinks of it as a scared ceremony. You come, give the money, eat quickly, talk to someone you know or sit quiet, pay attention to no one else and leave as soon as you finish. What is the difference between a wedding and the transaction taking place at a fast food restaurant?

Weddings in Ha Noi adopts half-way the traditional ceremony held by Christian couples. The parents and the couples do enter the hall in music. They do stand in front of everyone for a little bit. They do exchange rings, although no kisses. What they leave out is the vow, the kiss, and most importantly the attention and the sincere feelings. When a couple enter a church and say their vow in front of a candle and a priest, they are making their commitment not only official but holy. And everyone watches them in silence, wishing the best for them. I have seen tears in eyes of people who are moved by love and devotion of lovers for each other. But here, as a couple stand on the stage, everyone keeps on eating, drinking, as if the most cherished people of the night are no more than mere entertainment. The music that goes after serves to fill in any gaps brought about by awkward moments when guests are seated with people they don't know, have nothing in common, and are not familiar with the basic facts about the couple to really feel happy for them. Deafened by loud music, everyone just focuses on the dishes right within the reach, pay hardly enough attention to the surrounding until the couple and their parents approach with cups of wine to toast. After a brief interval of standing up, cheers, and smile, they are back to the business of shoving food down their throats and clearing out plates.

It is time-efficient, no doubt. A wedding can be conveniently wrapped up within the hour of a lunch break, and all guests hurry back to their offices with a filled stomach. It is worry-free, because the families run small risks of unexpected incidents. It buffers and offsets social awkwardness when a large group of people (several hundreds) who have little in common come together and share a meal. It makes it easier for everyone because unnecessary interactions are eliminated to maximum. Guests present their wish by the cash inside envelops, and families present their thank by the food on tables. Fair game for all.

Yet, this standardization of an important life-event such as wedding leaves an impact on all parties involved. Everyone becomes a little less humane because they are one layer removed from interpersonal connections. Even if guests are sincerely happy for the couple, they have no chance to say so, because no time is allowed for intimate conversations. Both the hosts and the guests are constantly  pushed by a fixed line of tasks that need to be done. No one can go astray, otherwise all others will run into a mess. If the bride's feet all of sudden get too sore and she is in too much pain to stand and greet the guests, or the singer can't sing all the songs she has been contracted to perform, holes will appear and that will leave everyone at a loss. Couple feel less grateful for guest's presence, because they either will face with a notebook filled with names so they know whose weddings or whose children's weddings they need to attend later, or mentally note faces so they can return the favour another  time. For the guests, it is just another wedding, where they pay a great amount to eat a meal.

The food is served fast, exactly alike or with little variation from one wedding to another, music is played in the background, you pay in advance and then leave as soon as you stop chewing. I came out of a wedding and wondered why it matters if McDonald's request to enter Vietnam has been repeatedly rejected, since its much treasured backbone principle of standardization has penetrated so deep into Vietnamese cultural life (at least in big cities) and is attacking its very root.

A typical proposal scene, in which a man goes down on his knees, pulls out a ring box, looks up to his girlfriend and asks "will you marry me?", doesn't exist in a typical Vietnamese context. First off, Vietnamese men don't kneel down in front of a woman, except maybe his own mother. Secondly, while people in Western culture date because of interest, attraction and fun, Vietnamese people, if they date at all, it is already a scanning process. A Western girl is likely to burst into tears the moment her boyfriend presents her a ring because until then, she can't be sure if they will be together for good. A Vietnamese girl is not likely to date a man she can't visualize herself marrying him, therefore the announcement is nothing of a surprise to her.

But yesterday, I found a Vietnamese equivalence of the Western concept of proposal. It is when a man asks his girlfriend to visit his hometown. The question "Will you go to my hometown with me this Sunday?" is the Vietnamese version of "Will you be willing to spend your life with me?". Why?

First thing first, falling in love happens between two individuals, yet marriage is always more a family concern than a personal affair (of course I am talking about Vietnam here). A wedding happens between two families rather than between a man and a woman. You don't just acquire a husband, or a wife, you actually recruit a member to your family, who doesn't get the same upbringing, maybe doesn't share the same values, but nevertheless will share the responsibilities of supporting that family from now on. I still remember how at the New Year's prayer session took place in the village temple, almost everyone in my extended family on my paternal grandmother side (around 50), prayed together for one of my father's cousin to have a boyfriend because she was reaching 29. I wasn't shocked, but found it a bit amusing that collectively, the family was concerned with her personal choice. Once you reach a certain age, if you are still single, the matter will concern your whole big family because it affect the family's blessing, and people will talk about it as a very bad fortune that results from a bad sum of karma accumulated collectively.

Thus, I dare say that once a Vietnamese man introduces his girlfriend to his big family, it is a kind of commitment made public. A proposal in a romantic restaurant can be broken without much publicity, but once half of the village (it's how far an extended family goes) knows of a potential mate, nothing will go undetected.

A formal introduction, in which a girlfriend is introduced, is also a chance for everyone to judge, discuss, extract information and for the (usually nervous) young lady to show her best. It is more or less a beauty pageant, except that the criteria on which judgments are based include her look, her dressing style, her way of walking, her cooking skills, her speaking manner, her family background, and all subtle cues people can think of to judge a person. Brief information will be exchanged, such as how many siblings, how old her parents are, where they work, but this is only for show because most of the time people already try to find out everything they can about the candidate. They will discuss in whisper, cast her a glance here and now, the women will sit in a group of two or three while the men do the talking. Not to mention that neighbours and even  further related relatives will drop by occasionally, either in groups or alone, to check out someone who will potentially become a part of them, and leave again rather hurriedly.

Once a young man takes his girlfriend to his hometown, he is making a public statement: "I think I am very likely to marry this woman, and she will be a part of my family" It is a symbolic sign of commitment that holds much stronger power than a physical ring. Starting from that moment, he will be asked (sometimes by a mere acquaintance) when the expected wedding will take place, and an either mild or fierce social pressure to jump a step will doom on the couple's heads. That's when they know words have circulated to even further-related people, and the fact of a coming formation of a new family is being confirmed.

This confirmation can take place as small talks between seemingly trivial people who don't directly have any influence on the couple's decision. Maybe an exchanged gossip between two great aunts when they are on their way to the morning market, but this is truly the needed confirmation. Everything afterwards, such as talks between two families at stakes, announcement to friends, even a wedding itself, is only a matter of formality. The fact that these two people are about to get married has been widely known and accepted way before that.

The introduction, and this girlfriend will leave a permanent mark in his life, because if someday they break up, every other girls he will take to his extended-family will be compared to this one. They can be better, they can be worse, it doesn't matter. What matters is as she is now officially known to his family, she will no longer stay within the realm of his own concern. He has done a crucial step in transforming a private matter to a collective one. The relationship after becomes a topic of discussion in family gathering. A changing of role just happens. People stop viewing him as a young man only, he may be promoted to the same level of respect as his grandfather, father and uncles. He opens up a new stage of life, namely a potential mature and married man.

The same stuffs happen to a girl when she introduces her boyfriend to her extended-family, but as women are married into their husband's family, thus the impact of receiving a new member is not as great in her family, reducing the stress on the man as well as intensity of her family's judging process.

Everything started in 2005. Huong, by that time had been working as a development official for the Canadian International Development Agency for many years, took her two friends on a trip to Lao Cai. It was not a business trip, the three ladies simply planned the vacation for fun. However, having worked in the region for so long, Huong managed to introduce to her friends things that are not usually available to tourists. And one of those rare sights was a visit to a local primary school.

Here they met a little girl about 7 or 8 years old, yet only as tall as a 4-5 years old normal child. But what struck them the most was the girl's outfit. She was wearing not even used and torn clothes, but a man t-shirt, which was so long it covered her knees, and nothing else. Absolutely nothing else. No shoes, no socks, no hat, no scarf. Being a mountainous province, Lao Cai is famous for an extreme winter. The three friends shivered from the cold, tears ran on their faces while they were listening to a teacher explaining about the situation.

Five children, the little girl in T-shirt included, were orphans. No one took care of them, so a few teachers volunteered to take them in, chipped in their own salaries to feed these students, and of course, shared with them not only their room, but also their T-shirts. Although Huong was not at all surprised by the facts, since she herself had spent a lot of time travelling through this region to implement projects providing aid specifically to children, mostly building schools; the mere sight of the girl sent pain to her heart. Together with her friends, they made the very first donation of what would later become the "Rice scholarship program" by giving some money from their own pockets so the teachers could buy some more rice for their students to survive that unusually long winter.

But it was not a one-time-charity-to-make-you-feel-good-about-yourself. The three friends didn't forget about the five orphans, and many other children sicken with poverty they saw during their trip. Huong wrote an email, sent out, and asked her friends to circulate it. Her reputation as an honest, responsible and kind woman won friends', and even strangers' trust. People started sending her money, not to help, not to "cure the problem", but just to share a bit of burden too many children were still suffering.

In the beginning, Huong took advantage of her frequent field trips to this areas to give out "scholarship" whenever she happened to go to the provinces. But unlike other organizations with big names, she never cares about putting her name out there, or advertising her good intention. The "program", if you will, is based solely on personal network, friends to friends, families to families, and persons to persons. All she cares about is the money is given to the hands of the students, so she carefully makes it extra clear that none of the donated money is used for whatever operational cost, both to the donors and the local partners who help her a great deal in administrating the process. To the Women's Union, to the schools, to the Department of Education in all districts and provinces she goes to, she makes sure not a single cent is dropped in middle way and 100% of donations go straight to the students.

And she collects stories along the way. You know, I saw with my own eyes students living in dormitory (most likely a bamboo sack) brought a bowl of rice to a tap, opened the tap, got some water and pretended it was some kind of soup, put in some salt and that was all they had to eat for that day. You know, in one scholarship disbursement, we saw this boy with such bright and unusually new pair of slippers. When I asked, his father explained that to go to the central district is a big occasion for them all, so he bought his son a new pair of slippers, but actually, he added, this is my son's first pair ever in his life. You know, the furthest distance a student lived away from here is 60km. Her teacher had to pick her up the night before, and they started their journey very early this morning, probably 3am, crossed many streams, bushes and different trails, to be here at 10am, hopefully they would be able to arrive home before sunset. You know, this family was so glad to receive this pack of rice, because without it they would probably go hungry for the next three months and eat mostly cassava. You know, the further you go, the more remote areas you come to, the more children with both physical and cognitive problems you will meet. In one school, almost 1/3 of the students are affected with some kinds of disability: some are mute, some are deaf, some are dumb, some are just not normal..and it is all because their bodies don't get enough nutrition when they most need it. You know, you know, you know...

Her sincere heart and heart-breaking little stories move people. The program grows bigger as friends forward emails to friends, sisters tell brothers about the children. Some simply have forgotten how it feels like to be poor. And in 2011, for the first time, Huong was able to organize a trip to interested donors to come to Lao Cai and Dien Bien to distribute the scholarships themselves. And by the end of the year, the program's official website is launched. Huong never talks about mission, goals, values, she just tells people what she has seen, and it's up to them to decide what they want to do. Huong doesn't call herself a founder, or any grand word charity doers like to associate themselves with. She just puts her name out there as a simple "coordinator", a bridge between those who want to give, and people in need. She doesn't even appear on most pictures on the website, because she is always behind the camera.

Two old ladies in Canada knitted 300 hats and sent them over for the children. A friend has donated every single year to support a boy who first started grade 1 and now is in grade 7, taller than his sponsor. People respond to her, and none of them talks about "making a difference", or "changing the world", or "improving life", or "a better place for children". Everyone knows what they have done and are doing is humble, and it is nothing compared to the hardship the students endure years after years. But to quote Mother Teresa: "What we are doing is just a drop in the ocean. But if that drop was not in the ocean, I think the ocean would be less because of that missing drop"


To watch Huong draft and send out emails, to help her prepare the sweaters for each and every child, tie and retie them to arrange them in order of drop-out locations, scan each letter and translate them to English-speaking donors, take every picture of each student receiving scholarship, title them, send them out, contact people, work with local government, and see her cried when one student sang about his addicted father and hugged him tight even he has HIV, leaves me in awe. She even goes out of her way to draft an interesting itinerary to make sure that donors have an enjoyable trip beside distributing scholarships. All that, without bragging about hard work, passion or compassion; and she is still a full-time worker, and an ordinary mother and wife. She is a type of person one feels fortunate to come across.


Which makes me really proud to call her my aunt.


* This year Rice Scholarship Program gave out over 300 scholarships for students in Lao Cai and Dien Bien, each is worth 800.000 VND (the equivalent of 40kg of rice, enough to sustain one person in 4 months). For more information, check out the website http://www.ricescholarship.org/