Somewhere I belong

Hoàng hôn trên sông Cổ Cò nhìn từ ban công

Một trong những lợi ích của việc làm tự do là thỉnh thoảng có những ngôi sao may mắn to đùng rơi ùm xuống đầu. Mình vừa trải qua một dịp may hiếm có trong đời như vậy khi được mời tham gia vào một Trại Viết ở Hội An mà không cần ứng tuyển hay đấu đá với ai, chỉ là do một người bạn giới thiệu, thế là đến ngày kéo vali đủng đỉnh ra sân bay và đến Hội An được ở resort, ăn ngon, được gặp những người thú vị bình thường mình chỉ đứng từ xa ngó mà chẳng phải bỏ ra xu nào. Rõ là oách xà lách!

Sở dĩ mình nói đây cũng là lợi ích của cuộc sống chẳng thuộc về cơ quan đoàn thể nào bởi vì nếu đang đi làm ngày 8 tiếng như mọi người khác, chắc chắn mình không thể tỉnh bơ bỏ đi tận 5 ngày để lánh đời và bàn những vấn đề ghê gớm như tự do, công bằng, bác ái. Điều này cũng được chứng minh bởi các thành phần tham dự còn lại. Tất cả thành viên có thể chia làm hai dạng. Một là chức vụ rất cao, quản lý, giám đốc, viện trưởng, thích nghỉ lúc nào thì nghỉ, chẳng ai làm gì được. Hai là không có công ăn việc làm ổn định như mình, thích đi đâu thì đi, không ai giữ.

Từ xưa mình đã nghe đến việc các nhà văn, những người giỏi viết được đi trại sáng tác, nhưng mình chưa bao giờ hình dung ra được trại sáng tác là thế nào. Có thể giống như các thí sinh đi thi, mỗi người ngồi trong một cái lều con con rồi hì hục viết, sau đó sẽ có người bình văn để tất cả cùng nghe (không hiểu đông như thế, ngồi ở ngoài trời mà không có micro thì nghe kiểu gì) như Ngô Tất Tố miêu tả trong Lều Chõng. Mình cũng lo lắng hết sức khi đọc danh sách những người sẽ tham dự, một số mình biết tên biết mặt, một số đã có những trao đổi ngắn trên mạng, nói chung toàn hàng khủng. Mình không hiểu một đứa không có thành tích hay kinh nghiệm gì nổi trội như mình sẽ sống mấy ngày giữa những vĩ nhân đó như thế nào. Nói chung là mình bước vào "trại" với tâm trạng vô cùng bối rối.

Hội An và Đà Nẵng vừa qua bão, nhưng ngoài những bao cát tròn được xếp cạnh nhau để chặn ở mái tôn và mái ngói thì không khí vẫn yên bình và chậm rãi như mọi khi. Resort mình ở nằm ngay bên cạnh bờ sông và đồng lúa, có cò, có trâu, có thuyền nan be bé, có những tiếng người í ới gọi nhau đi làm đồng. Hôm đầu tiên đến, mình nhắm mắt lơ mơ ngủ và nghĩ ô cửa sổ này có thể bán được cho khách nước ngoài (quả thật ở đấy toàn người nước ngoài, có mỗi đoàn "trại" của mình là người Việt Nam), chứ mình là người Việt mà ở trong căn phòng mỗi ngày hơn hai triệu này đánh mắt ra là thấy những người nông dân đang còng lưng sau con trâu và biết đấy là thu nhập cả năm trời của người ta, thì không thể nào không bị cắn rứt. Mình không thích như thế.

Trại viết cuối cùng trở thành trại thảo luận, hay một cách dân dã hơn là trại chém gió. Sáng mở mắt dậy được ăn sáng và hưởng gió mát lồng lộng rất dễ chịu từ sông thổi qua, rồi bắt đầu lục đục đến trường đại học Phan Châu Trinh để học với nhà văn Nguyên Ngọc. Trưa về ăn trưa rồi ngay lập tức thảo luận nhóm theo chủ đề. Thảo luận xong ăn tối. Đáng lý ra đây là giờ tự do, nhưng vì bản chất của những con người cực khủng mình đã nói ở trên, nên kể cả những câu chuyện phiếm trong bàn ăn hay khi đi uống cafe cũng vòng trở lại những vấn đề rõ là sâu sắc và rộng lớn nghe xong muốn nổ cái đầu.

Đỉnh điểm là hôm thứ hai của trại viết. Sáng thảo luận về nghệ thuật, làm thế nào để có được tự do trong nghệ thuật,  ranh giới cho sự tôn trọng tính sáng tạo có thể kéo giãn đến đâu, khi nào thì nghệ thuật có động cơ chính trị, những trường hợp điển hình được bắn ra chiu chíu, làm thế nào để giáo dục nghệ thuật một cách gần gũi và hiệu quả nhất, việc đối xử với người làm nghệ thuật ở Việt Nam như thế nào, có phải chúng ta không có nghệ sĩ giỏi, bộ óc lớn, hay vì họ đang bị kìm kẹp nên không thể phát tiết tinh hoa.

Sau đó đi ăn trưa. Đi ăn trưa rồi đi học với bác Nguyên Ngọc, bác nói về tính sử thi và tính hiện đại trong tiểu thuyết. Rồi về Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu, về sự yếu kém của dân tộc. Anh Thành, một nhà kinh tế học vô cùng uyên bác và thông minh, đã nối tiếp ý của bác Ngọc để dùng vị trí địa lý mà giải thích lịch sử, rồi dùng lịch sử mà giải thích chính trị, dùng chính trị mà giải thích hiện trạng xã hội của chúng ta hiện nay. Trên thế giới chỉ có Nhật và Anh là hai quốc đảo được tách ra khỏi các đại lục, chính vì thế họ không bị thâu tóm mà phát triển được những vùng có lãnh chúa tự quản, và đó chính là nền tảng của dân chủ và tầng lớp trung lưu. Còn những nước bên rìa những nền văn minh lớn như Việt Nam ở cạnh Trung Quốc thường có sức đề kháng văn hóa yếu, và đấy chính là lý do chúng ta đã không chống lại được chủ nghĩa Cộng Sản khi cơn bão quét qua. Mình nghe mà não bật tanh tách như tôm, như có mấy cái bóng đèn được chuyển công tắc. Anh Thành làm cho mình cảm giác giống như mỗi khi nghe ông giáo sư Pradeep nói chuyện hay giảng bài, tức là làm cho mình càng thèm khát đọc nhiều và hiểu nhiều hơn, bởi vì kiến thức thật là rộng lớn.

Chưa hết, tiếp đó là về ăn cơm tối và 9h lại tiếp tục ra bờ sông ngồi thảo luận về nhân quyền. Tất nhiên những câu chuyện trong bữa ăn đó cũng siêu hình không kém gì cuộc trao đổi trong lớp. Hàng loạt các ví dụ được đưa ra, khi nào thì nhà nước phải để cho nhân dân tự do, khi nào thì phải bảo vệ. Cái nào là quyền, cái nào là lợi ích. Khi quyền của người này là sự phẫn nộ của người khác, ví dụ như một nghệ sĩ có quyền sáng tác tự do, nhưng lại vẽ tranh đả kích thánh thần hoặc lãnh tụ của những người khác và họ thấy bị xúc phạm thì phải giải quyết mâu thuẫn ra sao. Mọi người tranh luận sôi nổi đến mức nhiều lần phải dừng lại để lấy số thứ tự, ai được nói trước, ai được nói sau. Đến mười một giờ, quầy bar của resort đóng cửa, cuộc tranh luận được chuyển vào phòng riêng và giữ nguyên độ nóng cho đến tận mười hai rưỡi.

Mình lê xác trở về phòng, đầu bung bung như có ai gẩy dây đàn guitar ở bên trong. Nhưng mà rộn ràng sung sướng. Những cuộc trao đổi bên sông đó thật là đặc biệt. Trăng thanh ở trên đầu, sao nhấp nháy ở phía xa, gió thổi dịu dàng như một bàn tay vuốt nhẹ trên vai áo, quây quần xung quanh bàn là những con người có kinh nghiệm khác nhau, đấu tranh vì những thứ khác nhau, và làm ở những lĩnh vực cũng rất khác nhau. Tất cả cùng lắng nghe và nói ra điều mình suy nghĩ. Khoảnh khắc đó đẹp đến nỗi mình muốn đông cứng nó lại, bỏ vào túi mang về nhà. Có lẽ những cuộc tranh biện giữa các giáo sư ở Harvard cũng chỉ đến thế thôi, họ có thể biết nhiều hơn, lý lẽ sắc sảo hơn, nhưng sự tôn trọng và cởi mở có lẽ cũng chỉ đến thế. Mình thỉnh thoảng hỏi một câu ngô nghê, và nghĩ về những con người đầu tiên của xã hội trong tưởng tượng của Rousseau, khi họ ngồi cùng với nhau để vạch ra những khế ước (social contract) dựa trên những điều mọi người cùng tin là đúng và đồng ý, có lẽ cũng giống như thế này.

Có gì đó rất siêu thực trong những giây phút đó. Mình thấy lâng lâng và êm dịu, mặc dù cả về thể chất lẫn trí lực đều mệt nhừ sau cả một ngày ngồi, lắng nghe, ghi chép và nhồi vào đầu vô vàn suy nghĩ, ý tưởng. Có thể cảm giác đó giống như khi mình bơi được một kilomet liên tục và cơ thể tiết ra một hormone gì đó khiến mình cảm thấy mọi thứ hình như rõ nét hơn và cuộc đời trong trẻo hơn. Ngay lúc đó mình đã cảm nhận rõ mồn một, rằng có một cái gì đó đang thoát ra khỏi những níu kéo hàng ngày, có thể chưa bay được, nhưng đang thoát ra, giống như khi mình tự do vùng vẫy dưới nước mà không phải lo về chuyện bám vào bờ.

Sau ba ngày ngắn ngủi, có ba điều mình thu thập được. Thứ nhất là đã một lần nữa đối mặt với nỗi sợ khi ở cạnh những người quá giỏi, cũng là nỗi sợ khi phải vào một môi trường mình không quen thuộc và không thoải mái. Mình biết nỗi sợ đó là vô lý, và nó đến từ sự bất an và thiếu tự tin của bản thân, nhưng mình cũng biết cứ phải gặm nhấm nỗi sợ đó lần này qua lần khác thì mới mong nó dần dần bé lại. Từ chỗ không biết sẽ nói gì với những siêu sao nổi tiếng này đây, mình đã thoải mái kể cả khi im lặng bên cạnh họ. Mình biết họ cũng chỉ là người, và con người thì vốn đều có nỗi sợ của riêng mình, và một lần nữa sợ và để nỗi sợ trôi qua và nhận ra, là nhận ra chứ không phải nghĩ ra, rằng nỗi sợ đấy rất chi vô lý.

Điều thứ hai là cảm nhận rõ ràng về trách nhiệm viết và trách nhiệm chia sẻ. Trước nay mình viết vì thích, vì nhiều khi viết xong mình có được cảm giác hài lòng khó tả và thấy được lấp đầy. Mình cũng thích được công nhận, nên đôi khi viết là cách để người khác biết đến mình, nhưng phần lớn là viết khi suy nghĩ đòi nhảy ra khỏi đầu, tóm lại vẫn là để thỏa mãn bản thân. Sau khi được đào tạo ba ngày, mình hiểu ra rằng đã được học, được tiếp cận với tri thức, và có công cụ để phổ biến tri thức, thì phải làm, nếu không làm là có lỗi với sự may mắn của mình. May mắn càng nhiều thì trách nhiệm càng lớn. Cũng như thế, từ nay mình sẽ viết tiếng Việt nhiều hơn, sẽ không bỏ cuộc khi có một khái niệm nào đó khó truyền tải bằng tiếng Việt, mà sẽ cố gắng giải thích nó và coi đấy là việc phải làm, thay vì chuyển sang viết tiếng Anh cho dễ, vì như thế là lười biếng.

Điều cuối cùng, câu hỏi xuyên suốt của toàn bộ chuyến đi này, là làm thế nào để xã hội tốt đẹp hơn. Từ những con người mình đã ăn cùng, ngủ cùng, học cùng, nói cùng, câu trả lời rút ra là, mỗi người hãy tự làm thật tốt phần việc của mình, và chia sẻ với nhau trong khi làm. Bởi vì mọi câu chuyện trên đời này đều đã được kể, chỉ là theo những cách khác nhau, khi nói ra câu chuyện của mình, bạn sẽ thấy những người khác cũng đang giữ trong lòng một câu chuyện tương tự.

Gần đây, báo chí và những người trên mạng chỉ trích lẫn nhau, và  phê phán những người trẻ khá nhiều về chuyện vô cảm, vô tâm, thờ ơ với thời cuộc, người xung quanh, xã hội. Họ nói như thể đấy là một đặc tính cố hữu của người Việt Nam, và cũng như mọi khi, chỉ trích chỉ để mà chỉ trích, tức là không phân tích tại sao lại như thế, cũng không nói phải làm thế nào để thay đổi. Tất cả cứ như một dàn đồng ca, thi nhau xỉa xói rằng người Việt vô tâm, người Việt lạnh lùng đến tàn bạo. Các bác người lớn đĩnh đạc trong nhà nước thì thường nói, giới trẻ ngày nay biến thái, vô cảm vì ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường, của văn hóa phương tây, của các trang mạng xã hội độc hại, những câu các bác lải nhải bao nhiêu năm qua mà có khi cũng chẳng hiểu mình đang nói gì. Bản chất của cái việc phê bình mà không đưa ra nguyên do đấy khiến mình khó chịu không kém việc phải chứng kiến những biểu hiện của việc vô cảm kia.


Theo mình thì việc người ta thờ ơ, không dám lên tiếng khi chứng kiến cái xấu, không dám quan tâm khi nhìn thấy người bị nạn, bịt mắt trước những tổn thương của người khác, có mấy nguyên do thế này.

Thứ nhất, ngay từ bé, người ta đã không được phép quan tâm. Một đứa trẻ dám hỏi những câu mà cô giáo không biết sẽ bị quát bắt ngồi xuống, thay vì được khuyến khích hỏi tiếp. Một đứa trẻ dám thắc mắc khi nhìn thấy người lớn đưa bó hoa kẹp phong bì sẽ bị kéo đi, thay vì được trả lời. Có quá nhiều thứ một đứa trẻ lớn lên ở thành phố trong xã hội Việt Nam hiện đại (đối tượng bị phê phán chủ yếu, mấy người nông dân làm ruộng hoặc công nhân may chảy máu ngón tay có thấy bị chê là vô cảm bao giờ đâu), phải học cách hiểu và chấp nhận trong im lặng.

Từ cấp một lên cấp ba, mình bao nhiêu lần phải ngồi chép mỏi tay những bài thi tìm hiểu pháp luật, tìm hiểu Đoàn gì gì đó đơợc phát động mà không hiểu tí gì mình đang chép, chỉ biết là phải nộp cho xong. Rồi một đứa làm chi đội trưởng, liên đội trưởng, trong Đội Thiếu Niên Tiền Phong (đội ngũ kế cận của Đoàn, tức đội hậu bị của Đảng) cũng biết cách bịa đặt từ bé để ghi vào sổ những buổi sinh hoạt chi đội không diễn ra. Lúc đầu cô tổng phụ trách đọc cho viết, sau này đã quen thì tự bịa ra dựa vào các tháng trước. Tất cả những việc không đúng sự thật đó diễn ra như nước thấm dần, có thể đứa trẻ cắc cớ hỏi một hai lần, nhưng rồi nó cũng sẽ nhanh chóng học được cách im lặng. Mà để im lặng trước những điều không hiểu, không hợp lý, thì người ta phải lờ đi, phải giả như không biết, không nghĩ đến, lâu dần sẽ quen.

Đó là chưa kể sức ép phải giống như mọi người của một xã hội đã hàng nghìn năm vận động theo mô hình làng bản, tức là "lệ làng" là quyền uy tối thượng. "Phép vua" - tức là pháp luật quy chuẩn của nhà nước phải thua, thì tất nhiên cái tôi cá nhân bị đè bẹp dúm. Nếu lệ làng là nhìn thấy người ăn xin phải quay mặt đi, xua tay, thì ai không làm như thế sẽ bị coi là kì dị. Lệ làng là đi ngoài đường phải chen vào bất cứ khoảng trống nào, nếu không chen mà cứ nhường thì sẽ chôn chân mãi ở một chỗ. Mình nhớ hồi mới từ Canada về, quen thói lịch sự giữ cửa cho mọi người qua, không những không có ai nói câu cảm ơn mà tất cả mọi người cắm đầu đi qua, mình cứ đứng giữ mãi cuối cùng đành bỏ ra để cắm đầu đi giống mọi người.

Cũng là hồi mới về, mình hay có cảm giác khá khó chịu là thấy mọi người như đang di chuyển trong một quả bóng trong suốt, không ai tchạm vào ai. Có lẽ cảm giác đấy đến từ quá nhiều những xét nét (đi xe đạp thì sẽ không dám vào cửa hàng mua quần áo, mặc quần ngố thì không dám vào cửa hàng buffet) mà mọi người phải giữ kẽ để sống cho đúng khuôn khổ của nhau, và từ việc không ai dám quan tâm đến những điều có vẻ khác thường.

Nguyên nhân thứ hai của sự vô cảm (vô thưởng vô phạt) là do thiếu thông tin. Những thông tin đáng bàn nhất, đáng để gây tranh cãi nhất, đáng lẽ ở nước khác có thể gây ra bao nhiêu cuộc bút chiến hay khẩu chiến sâu sắc, thì ở nước ta đều bị bưng bít. Ví dụ như chẳng ai được phép nói về việc dân ở chỗ này chỗ kia đang khởi kiện chính quyền vì thu đất không đúng, dân đang vật vã bệnh tật vì nhà máy sản xuất xả chất thải công nghiệp vào nguồn nước mà kêu không ai xử lý, dân bị đàn áp, dân bị mất mùa vì tính toán sai của những doanh nghiệp thu mua nguyên liệu nhà nước, dân đánh cá đang bị Trung Quốc bắn tỉa. Tất cả những vấn đề không thể được nói đến đó đương nhiên tạo ra một khoảng trống lớn trên báo đài, và những cơ quan này lại phải lấp vào bằng những tin chẳng ảnh hưởng đến ai, những vụ việc mà dù có đấu khẩu hăng hái cỡ nào cũng không gây nguy hại cho nhà cầm quyền. Nào là ngực to ngực khủng, thằng bé này tí tuổi mà hợm hĩnh, con bé kia dám viết sách bịa đặt, anh ca sĩ nọ diễn trò trên sân khấu. Người dân bị dắt mũi bởi truyền thông, cũng cứ thế là đâm đầu vào bới móc, mổ xẻ, hăng hái tranh đấu vì ý kiến của mình, trong khi những tin tức thật sự cần tranh luận, phản biện, thì hoàn toàn vắng bóng.

Sự bưng bít thông tin này, mà thường là những thông tin đa chiều, dẫn đến việc người dân không có khả năng và thói quen nghĩ ngược lại với những gì mình được dạy, hay còn gọi là tư duy phản biện. Chính vì không thể nghĩ ngược, nên khi gặp cái gì không quen, họ không nghĩ, ngại nghĩ, sợ nghĩ, vì thế lảng tránh để khỏi phải nghĩ. Sự vô cảm là thói quen, vì từ bé đã không được dạy cách lên tiếng, cách thể hiện suy nghĩ cá nhân, và cũng là kết quả của sự bất lực, vì không biết làm thế nào để suy nghĩ độc lập. Vì các thông tin đều phập phù như thế, biết hay không biết cũng chẳng ảnh hưởng gì đến tình hình xã hội, hôm nay có thằng bé to mồm này để dân tình chửi bới thì mai phải có con bé ngu xuẩn khác để bà con lên án cho xôm.

Mình rất thích TED, nhưng khi TED về đến Việt Nam, tất nhiên không dám vơ đũa cả nắm, nhưng qua những video youtube mình xem các bạn quay lại các sự kiện đã tổ chức, thì mình khá thất vọng. TEDx ở Việt Nam không khác gì những sự kiện diễn thuyết các bạn trẻ tổ chức, mời một số người nổi tiếng nói những bài dài lê thê, không có trọng tâm, thậm chí nhạt nhẽo. Mình cứ tự hỏi nếu những người, tạm coi là có tầm ảnh hưởng đến công chúng, được quyền nói những thông tin có thể làm ảnh hưởng đến uy tín của nhà nước, mà không bị kiểm duyệt, được bàn luận về những cái xấu và cái tốt của bộ máy cầm quyền một cách tự do, được đưa ra chính kiến của họ mà không bị bỏ tù, thì liệu các bạn trẻ đang lắng nghe hau háu kia có học được cách suy nghĩ độc lập và nhìn sự việc từ nhiều phía, để từ đó bớt vô cảm hơn được không?

Cuối cùng, nguyên nhân gốc rễ của cả hai nguyên nhân trên, mình nghĩ là do thể chế chính trị. Nếu có sự đối thoại trong nhà nước, thì cũng sẽ có sự đối thoại trong nhân dân. Nếu người dân cảm thấy rằng họ có quyền chất vấn, và thật sự có khả năng xoay chuyển tình thế, họ sẽ quan tâm nhiều hơn. Những nước phương Tây người dân của họ phê phán chính phủ rất nhiều, họ sẵn sàng phản đối khi có điều gì không vừa lòng, tại sao nước họ vẫn mạnh, vẫn giàu? Còn ở nước mình, quyền phê phán của người dân chỉ gói gọn trong mấy bộ ngực và mấy nhân vật vô thưởng vô phạt, mỗi lần túm được vụ việc nào là báo chí không chịu để nguôi ít nhất vài tuần vì có thứ để giật tit, câu view; thì nước vẫn yếu, vẫn nghèo?

Mình không tin có cái gọi là "tính cách cố hữu" của người Việt Nam. Mọi thứ là do thể chế và cách tổ chức xã hội mà ra. Như Hàn Quốc và Triều Tiên, cùng một dân tộc, tiếng nói, văn hóa, tại sao một nước giàu có thịnh vượng, một nước nghèo dân đói đến mức phải ăn thịt người? Những sự bất lực, thờ ơ, vô tâm, đều có căn nguyên sâu xa của nó. Bạn mình bảo cứ về Việt Nam là thấy không khí ngột ngạt và bi quan, thấy người ta không chịu hành động, chỉ ngồi một chỗ than thở và nêu ra các lý do mình không thể làm được cái mình muốn. Ở một xã hội không khuyến khích sự khác biệt và tính phản kháng, mọi người khuyên nhau "lo cho cái thân mình yên ấm đã" hoặc tự nhủ "có cố cũng chẳng khác được gì, con vua rồi lại làm vua.". Chẳng phải chính Marx, người mà đi vào phòng họp của các UBND đều thấy đang ngồi sừng sững trên bệ, đã viết là "không có mâu thuẫn thì không có phát triển" sao?

Mâu thuẫn bị bóp chết, thành ra cái gì cũng xam xám, nhờ nhờ, trôi đi vô nghĩa, kể cả những người đang sống trong xã hội này.

Mỗi khi có người hỏi tôi một câu hỏi đơn giản "Dạo này đang làm gì?" tôi đều phải suy nghĩ để lựa chọn câu trả lời của mình tùy vào mối quan hệ của tôi với người ấy, mức độ quan tâm của họ,  cũng như độ hiểu biết về những thứ tôi đang làm. Với các ông bà trẻ ở quê, tôi đơn giản trả lời là "cháu làm phiên dịch". Với các bạn cùng tuổi ở thành phố, tôi bảo "tớ làm cho một số các dự án nghiên cứu". Còn với những người có biết về nghiên cứu hoặc các vấn đề xã hội thì tôi nói là "dạo này đang làm cho một dự án về các tổ chức NGO, với cả một dự án khác về công tác xã hội.". Đại loại là phải cân nhắc trước khi trả lời.

Thường thì tôi biết những người nghe câu trả lời ấy, nhất là nhóm giữa, vốn là số đông, hay có cảm giác không hài lòng. Quái nhỉ, sao không phải là ngân hàng, kế toán, công ty nước ngoài, giáo viên, hay là một ngành nghề nào đó cụ thể và dễ tưởng tượng. "Một số dự án" tức là thế nào. Trong đầu họ hiện lên ngay hình ảnh một đứa trẻ ranh chóng chán, thiếu trách nhiệm, và hành động theo ý thích, chưa kể lông bông và sống cuộc sống phập phù do di chuyển từ nơi này sang nơi khác. Ngay cả gia đình tôi cũng có một thời gian dài lo lắng về việc không biết con mình hiện đang đi làm cho ai, đi làm ở đâu, giờ giấc thất thường, có lúc thì đi bạt mạng, có lúc ngồi ở nhà cả tháng. Và trong suy nghĩ của người lớn, và rất nhiều bạn cùng lứa với tôi, không ra khỏi nhà tức là thất nghiệp, tức là không có tiền, và kém cỏi.



Có một chị hơn tôi hai tuổi đang làm cho một doanh nghiệp nhà nước, khi nghe tôi nói là "em đang làm cho một số dự án", đã thốt lên rằng "Em làm sao như thế mãi được, rồi cũng phải ổn định đi chứ". Cuộc hội thoại diễn ra thế này:

- Em đi làm ở đâu chưa?
- Em làm rồi chị ạ, em làm nhiều chỗ khác nhau.
- Thế là thế nào?

- Tức là em làm cho các dự án ngắn hạn, khi hết một dự án em lại chuyển sang dự án khác
- Em làm sao như thế mãi được, cũng phải ổn định đi chứ
- Tại sao lại phải ổn định ạ?
- Như chị hầu như buổi tối không có việc phát sinh, chị về nhà với gia đình thôi
- Nhưng mà chị vẫn phải ra khỏi nhà từ 7h sáng đến 6h tối mà, thật ra chị đâu có nhiều thời gian lắm.
- Ừ, nhưng làm ở các công ty tư nhân em còn phải mang việc về nhà làm buổi tối nữa. Rồi sau này còn con    cái..
- Không, em không định mang việc làm buổi tối. Mục tiêu của em là chỉ làm một nửa ngày thôi.


Câu chuyện dừng lại ở đây, chị ấy có vẻ rất băn khoăn, có vẻ không hiểu được tại sao tôi lại từ chối một lựa chọn rất phù hợp với phụ nữ, là làm ở một nơi cố định, những công việc giống nhau, và không phải lo nghĩ quá nhiều.



Nhưng đấy cũng là điều tôi sợ nhất, ít nhất là trong thời điểm này.Một số lầm tưởng phổ biến nhất khi moi người nghe đến từ "làm tự do" là đánh đồng nó với "nhảy việc" và "ít tiền". Cả hai mặc định này đều sai. Thứ nhất, freelance không có nghĩa là nhảy việc. Nhảy việc là khi bạn đang làm toàn thời gian ở một chỗ, và nghỉ để chuyển sang một nơi toàn thời gian khác. Còn freelance có nghĩa là bạn chủ động không gắn kết với nơi nào cả, làm theo hợp đồng, theo sản phẩm, có thể hợp tác với một tổ chức lâu dài nhưng bạn không phải là nhân viên của họ. Trong khi nhảy việc thường là kết quả bị động của việc bất mãn với môi trường, không hài lòng với mức lương, tóm lại là một hậu quả kéo theo, thì việc làm tự do là một sự lựa chọn chủ động ngay từ đầu. Khi hết một dự án thì lại tiếp tục dự án khác, hoặc hợp tác với nhiều tổ chức cùng một lúc.

Mặc định thứ hai là ít tiền, cũng liên quan đến mặc định đầu tiên từ lối suy nghĩ tính công theo thời gian gắn bó, kiểu "sống lâu lên lão". Một người liên tục chuyển từ nơi này sang nơi khác sẽ gặp rất nhiều bất lợi nếu họ được trả lương theo số năm làm tại công ty, vì thường khi chuyển sang công việc mới họ phải bắt đầu lại từ đầu, lại leo thang từ những bậc đầu tiên. Hơn nữa, nhảy việc mang lại một số bất an nhất định, như những thời kì chuyển tiếp không có việc, không có lương, mà trong mắt của nhiều người chính là "không ổn định". Tuy nhiên, những người làm freelance có thể vượt qua trở ngại này vì họ được trả lương theo sản phẩm chứ không phải thời gian, và được đánh giá trên năng lực của mình. Tất nhiên không phải lúc nào cũng được điều kiện lý tưởng như thế, nhưng nói chung vì yếu tố này mà thu nhập của những người làm freelance đã có kinh nghiệm dày dặn và xây dựng được mạng lưới tốt không thua kém, có khi còn hơn những người chỉ làm một chỗ. 

Tuy nhiên, làm tự do không phải không có những thách thức riêng của nó. Thứ nhất là phải vượt qua những định kiến xã hội, ví dụ như tìm được câu trả lời thích hợp cho những đối tượng khác nhau với cùng câu hỏi về nghề nghiệp của mình. Có rất nhiều người vẫn đánh giá và kì thị freelancer, nhất là các freelancer trẻ là lông bông, không biết nghĩ về lâu dài, và chỉ biết làm theo ý thích cá nhân. Thứ hai là phải xoay xở để luôn tìm ra đầu việc mới, để không khi nào bị trống và luôn có các dự án gối lên nhau và có dòng thu nhập liên tục. Thứ ba là những phúc lợi xã hội mà người đi làm cố định được hưởng như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, chính sách thuế mà mình không được hưởng. Thứ tư việc tự kỉ luật bản thân để làm việc có hiệu quả cũng như cân bằng cuộc sống.

Các thách thức này, tất nhiên đều có cách khắc phục. Với định kiến của xã hội, tôi không kì vọng rằng mình có thể thay đổi suy nghĩ của tất cả mọi người, thế nên mới nghĩ ra cách thỏa hiệp bằng các câu trả lời khác nhau. Tất nhiên không thể tránh được cái nhìn xét nét và ngờ vực của người mới gặp, hoặc ít gặp. Tôi chỉ có thể dần dần làm cho người thân và bạn bè gần gũi nhất hiểu được và an tâm về công việc của mình. Ít ra đến bây giờ, gia đình tôi đã quen và tôn trọng việc tôi làm việc tại nhà, và hiểu rằng tôi thật sự có thể kiếm tiền được từ việc "ngồi ru rú trong phòng dính mắt vào cái máy tính". 

Với khó khăn thứ hai, đấy cũng là một điều không thể tránh khỏi. Tôi biết rằng không phải ngành nghề nào cũng có thể làm tự do, có những việc buộc người ta phải gắn bó với một tổ chức, nhưng nếu bạn là kế toán, bạn cũng có thể dạy thêm tiếng Anh, hoặc bạn là giáo viên tiếng Anh cũng có thể mở shop online bán hàng tại nhà. Định nghĩa "làm tự do" của tôi bao gồm cả việc luôn tìm kiếm các cơ hội và sẵn sàng làm bất cứ cái gì miễn là ra tiền. Vì thế để luôn có việc, thì điều kiện đầu tiên là phải cởi mở và chấp nhận làm việc vất vả. Một người làm tự do không có nghĩa là làm ít, hay lười biếng, họ có thể làm gấp đôi gấp ba những người làm công việc cố định, vì một lúc họ phải xử lý vài ba dự án chồng chéo lên nhau. 

Yếu tố thứ hai để luôn có việc là phải mang lại chất lượng tốt nhất cho từng dự án, từng khách hàng. Nếu như một người làm cố định chỉ cần làm xong, làm đúng hạn, làm đúng theo yêu cầu, thì người freelance phải làm tốt hơn, làm vượt mong muốn của khách, trong khi làm luôn nghĩ đến việc họ có quay trở lại với một dự án khác không, và luôn cố gắng để chất lượng công việc tốt nhất có thể. Một yếu tố nữa từ kinh nghiệm bản thân của tôi, là để có công việc làm liên tục, đó là mạng lưới bạn bè, người quen, vì đây chính là nơi những người muốn tìm freelance thường dựa vào, chứ không phải các kênh tuyển dụng truyền thống như công việc cố định truyền thống. Việc được một người bạn mình tin tưởng giới thiệu cho một việc họ biết, hay nhận tin tuyển dụng từ mailing list mọi người forward các cơ hội cho nhau chiếm phần lớn những công việc tôi đã làm, nhiều hơn là việc tôi tự tìm được trên mạng. Ngay khi đang làm dở dự án này, tôi đã phải bắt đầu viết thư để tìm kiếm các dự án mới. Nói chung với những người không muốn suy nghĩ nhiều thì họ sẽ ngại, nhưng tôi luôn thấy hào hứng mỗi khi có việc mới đến, và thậm chí cái cảm giác "có nhiều việc quá" còn khiến tôi có một sự phấn khích kì lạ (tất nhiên là ban đầu, lúc sau có thể oán thán bản thân vì cái tội đã lỡ nhận quá nhiều việc, nhưng lần sau lại y như vậy).

Khó khăn thứ ba là về bảo hiểm, tất nhiên đấy là một thiệt thòi lớn về mặt chính sách cho những người chọn cách làm tự do. Tôi đang khắc phục bằng cách tìm hiểu các gói bảo hiểm mình tự chi trả mà không phụ thuộc vào quỹ bảo hiểm của nhà nước, và đang chạy vạy để tìm cách hoàn thuế cho những khoản "thu nhập bất thường" mà đối với tôi là "thu nhập bình thường" nhưng vẫn bị đánh thuế rất nặng, gấp nhiều lần những người đi làm cố định khác. Việc hoàn thuế chưa có kết quả, nhưng tôi hi vọng sẽ sớm có tin vui.

Khó khăn cuối cùng về việc cân bằng cuộc sống. Có bạn đã hỏi tôi là, có bao giờ thấy chán khi cứ chuyển hết dự án này đến dự án khác mà không được gắn bó lâu dài với một công việc nào để nhìn nó phát triển và lớn lên dưới công sức của mình chưa. Tôi có cảm giác ấy. Ví dụ như mỗi lần làm trợ lý nghiên cứu, tôi chỉ làm khoảng vài tháng, nhiều nhất là gần một năm, rồi chấm dứt. Có nhiều lúc tôi cảm thấy mình chỉ như một công cụ trong một bộ máy, và muốn mình được tham gia từ đầu đến cuối thay vì chỉ làm từng phần nhỏ. Cũng có những lúc tôi muốn quay trở lại một cộng đồng tôi đã lăn lê ở đó suốt nửa năm, nhưng không biết mình nên quay lại với tư cách nào. Nhưng tôi bù đắp cho cảm giác hẫng hụt đó bằng cách tham gia và gắn bó lâu dài với những việc không phải để kiếm tiền, ví dụ như trang Kể Chuyện, hoặc các hoạt động tình nguyện. Việc phân tách rạch ròi làm vì sở thích và làm vì tiền giúp tôi đỡ dằn vặt hơn. Tôi gắn bó với những việc mình làm vì thích, nhưng không (hoặc chưa) ra tiền, và thoải mái với những việc tôi làm ra tiền. Như thế tốt hơn nhiều việc kì vọng vào một công việc vừa ra tiền vừa có ý nghĩa, lại vừa giúp tôi học hỏi được những điều mới, để rồi hết lần này đến lần khác thất vọng. Nghĩ được như thế, tôi thấy nhẹ nhõm hơn. 

Còn nhiều cân bằng khác, ví dụ như việc giao tiếp xã hội và việc ngồi một mình (những người làm tự do thường dễ bị rơi vào trường hợp sau). Việc học hỏi từ đồng nghiệp và trở thành một cái máy lặp đi lặp lại những quy trình giống hệt do không làm việc trong tập thể. Việc ăn chơi sa đà và làm việc hùng hục. Những cái đó đều có thể điều chỉnh được, vì làm tự do không có nghĩa là lúc nào cũng chỉ có một mình. Tôi vẫn làm việc trong nhóm, liên hệ với người giám sát, học hỏi từ những người làm cùng, từ những người thuê tôi, và duy trì những mối quan hệ đó. Tôi cũng có thời gian để tham gia những hoạt động bên ngoài, như đi hội thảo, đi nghe trình bày, đi gặp gỡ người này người khác, và tích lũy cũng như tìm kiếm cơ hội từ chính những dịp "xả hơi" đó. 

Việc làm tự do có rất nhiều ưu điểm. Thứ nhất, tôi được chủ động về thời gian. Điều này rất quan trọng, vì tôi rất ghét phải ngồi lì tám tiếng trong bốn bức tường với cùng từng đấy con người hết ngày này qua ngày khác. Tôi có thể làm việc vào tối, vào đêm, vào buổi trưa, và xen kẽ các dự án khác nhau cho đỡ chán. Ví dụ tôi làm việc giấy tờ buổi sáng, rồi buổi chiều ra ngoài phỏng vấn người bán rong, tối về lại ghi chép, như thế tôi làm việc được lâu hơn và hiệu quả hơn so với nếu cứ ngồi lì một chỗ hoặc đi ngoài đường cả ngày.  Thứ hai, tôi không phải dính với những người nhất định quá lâu. Thử tưởng tượng bạn ghét cay ghét đắng một ông sếp nào đó, và bạn sẽ phải cung cúc phục vụ ông đấy vài chục năm cuộc đời. Thay vì những bữa nhậu nhẹt, những bữa liên hoan, ăn uống với những người tôi không quý cũng chẳng ghét, nhưng chẳng có gì để nói, tôi có thể dành thời gian để gặp những người tôi thật sự muốn gặp. Và vì khi làm tự do, tôi chỉ có một thời gian cố định để hoàn thành công việc hoặc sản phẩm, nên tôi không phải nghĩ quá nhiều về việc lấy lòng người này nịnh bợ người nọ, hay cũng không đau đầu vì những vụ nói xấu, lùm xùm, khích bác đá đểu nhau xuất phát từ những người ngồi trong cùng một văn phòng quá lâu. 

Một điểm lợi nữa là tôi có xu hướng introvert rất cao, nghĩa là tôi không thể tập trung hay suy nghĩ khi có người khác xung quanh, nên việc được ở một mình với tôi rất cần thiết. Cuối cùng việc làm cho nhiều người, nhiều nơi khiến cho thu nhập của tôi không bị phụ thuộc vào một nguồn. Điều này, khỏi phải nói, cũng vô cùng quan trọng. Tôi biết có nhiều người không dám rời bỏ công việc hiện tại của họ vì rời ra là sẽ hết tiền để trang trải cuộc sống. Rất may tôi không để cho mình rơi vào tình trạng đó. Thu nhập của tôi có lúc cao, có lúc thấp, nhưng nói chung không lúc nào cạn kiệt, cả kể khi tôi nghỉ nơi nào đó.

Hi vọng rằng những người đọc xong bài này sẽ có cái nhìn tích cực hơn về freelance và thôi bị ngăn cản bởi định kiến "phải có một công việc ổn định" . Đối với tôi, đây là một lựa chọn nghề nghiệp. Tôi đã từng đi làm cố định ở một vài nơi, và không thể phủ nhận những lợi ích mang lại. Nhưng ở thời điểm hiện tại, tôi lựa chọn việc làm tự do, vì nó phù hợp với khả năng, tính cách, cũng như những điều tôi mong muốn. Thật ra tôi chỉ làm cho nhiều người, nhiều nơi, chứ bản chất những việc tôi làm không khác nhau nhiều, đều là liên quan đến nghiên cứu hoặc ngôn ngữ. Tôi nghĩ rằng đây là một lựa chọn tốt cho nhiều người trẻ, vì chúng ta chưa phải chịu trách nhiệm với nhiều người (tức là chưa có con), và có thể linh hoạt về thời gian, sức khỏe và một mức độ rủi ro nhất định, những điều mà chục năm nữa có thể sẽ quá xa vời và chúng ta sẽ phải chấp nhận dính mông vào một cái ghế từ 8h sáng đến 5h chiều.

Mấy hôm trước mình đi xem kịch, một vở kịch rất ngắn chỉ có hai hồi do Trung tâm văn hóa Nhật Bản giới thiệu. Hồi một có một bà già và một cô người máy. Hai người đọc thơ cho nhau. Họ đã là bạn với nhau kể từ khi bà già còn là một bé gái, bố cô tặng cô một người máy khi biết cô không khỏi bệnh được. Trong kịch không nói rõ là bệnh gì nhưng có vẻ là bệnh khiến cô không ra ngoài được. Cuối màn một thì bà già qua đời. Màn hai là cuộc trò chuyện giữa cô người máy có vẻ đã sắp hỏng với anh thợ cơ khí. Sau vài cuộc điện thoại và kiểm tra, anh quyết định cô người máy từ nay sẽ đọc thơ ở nghĩa trang, nơi mà con người không đến được, và có thể là không muốn đến.

Sau đó là màn giới thiệu và giao lưu của tác giả và đạo diễn vở kịch. Ngoài những câu hỏi tiểu tiết như giọng lồng tiếng của ai, người máy có chức năng gì, mình cũng không nhớ có câu hỏi nào thật sự cắc cớ. Có mấy cụ già và đạo diễn kịch có vẻ nổi tiếng cũng hỏi những câu mình nghe xong đã biết bác đạo diễn người Nhật sẽ trả lời thế nào, và y như rằng bác trả lời thế thật. Mình có hỏi một câu, bác nghĩ đặc điểm nào của xã hội Nhật Bản khiến người Nhật ưu ái robot đặc biệt như vậy, có phải sự cô đơn không? Gần đây có triển lãm cô bé má hồng cũng của Nhật mà chú Bình nhận xét là không có gì nổi trội, nhưng lại rất nổi tiếng ở Nhật, làm mình nghĩ đến việc xã hội Nhật đang già cỗi và trở nên xa cách, nên người ta thèm những hình ảnh tươi tắn hồn nhiên của trẻ con. Tìm đến robot để làm bạn, cũng có thể do xuất phát từ chỗ không tìm được tình cảm từ con người. Mình hỏi thế nhưng bác đạo diễn lại trả lời vòng vo rằng người Nhật sống chan hòa với thiên nhiên, rồi ranh giới giữa khỉ với con người, hay giữa con người với người máy là rất nhạt nhòa. Chính vì không có ranh giới như vậy nên việc tiếp xúc và đón nhận người máy rất phổ biến ở Nhật. Mình không hài lòng với câu trả lời đấy lắm.

Nhưng có một suy nghĩ mà mình không nói ra, vì mình nghĩ không phù hợp với đa số khán giả ngồi xem trong rạp hôm đấy. Trong Kinh Thánh của Kito Giáo, Chúa tạo ra con người trong hình ảnh của mình, nhưng sau đó Adam và Eve đã không làm theo sự sắp đặt của Ngài, và mọi việc đã không đi theo tiên liệu của Chúa. Con người tạo ra người máy, cũng theo hình ảnh của mình (bác đạo diễn còn mời mọi người lên sân khấu sờ thử cô người máy trong kịch, và quảng cáo là vài năm sau da cô cũng nhão như da các chị nạ dòng), con người đang cố bắt chước vai trò của Chúa, lắp ráp một sinh vật mới. Nhưng rồi ai biết được sinh vật ấy có đi theo đúng tiên liệu và vai trò mà con người dành cho nó hay không, hay sẽ làm điều gì đó con người không thể ngờ được?

Ngày mai là năm học mới bắt đầu rồi. Email gửi về dồn dập nhắc nhở về các chương trình mình đã đăng kí. Trong khi dân tình nô nức đi học thì mình vẫn ngồi đây. Mấy hôm trước còn đau khổ vì chuẩn bị xa nhà, bây giờ không được đi cũng bứt rứt không kém.

Dạo này mình hay nghĩ về chuyện đặt câu hỏi, cách đặt câu hỏi. Khi đối diện với một người, mình phải tính toán để hỏi, để dẫn dắt, khơi mào sao cho họ kể ra, mà vẫn tự nhiên và thân mật. Nhiều khi cứ vừa hỏi vừa nghĩ xem mình có tọc mạch quá không, hay mình có hời hợt quá không. Vì hỏi dồn quá người ta có thể thấy khó chịu, mà hỏi nhẹ nhàng quá thì có thể lại bỏ lỡ mạch cảm xúc hay suy nghĩ của người ta. Nhiều khi thấy những câu chuyện như dòng cống có nhiều nắp ở phía trên, nếu câu hỏi tốt ngoắc vào một cái nắp mà bậy lên thì chảy ra ào ạt, nhưng nếu câu hỏi không đúng lúc, hoặc không đủ khỏe để nhấc nắp lên, thì biết là dòng ở dưới, nghe róc rách đấy, nhưng không tiếp cận được, vô cùng khó chịu. Còn câu hỏi mà xoáy quá, chưa đúng nắp, thì người ta phòng thủ không cho mình móc nữa, cũng chịu chết.

Hôm nay gặp thằng bạn chơi với nhau hơn mười năm nhưng mỗi năm chỉ gặp gỡ và nói chuyện may ra được hai ba lần, có khi một lần. Thấy nó loay hoay với cuộc sống của nó, học cách cười xởi lởi để cho hòa đồng nhiều người quý, rồi lại học cách không cười để suy nghĩ và thể hiện đúng cảm xúc của mình, rồi bận tâm đến những thứ kiểu như làm thế nào để hiểu người đối diện đang nghĩ gì, những thứ mà mình đã dừng nghĩ đến từ lâu lắm rồi. Ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt may mắn, hoặc là rất an phận, bạn bè của mình ai cũng loay hoay. Mình thì dạo gần đây đã có vẻ yên ổn hơn một chút, bớt khủng hoảng đi, nhưng hầu như gặp bạn bè lúc nào cũng thấy tương lai và cả hiện tại cứ mù mờ. Còn mình thì cũng không có nhu cầu gặp nhiều người lắm, để đỡ phải trình bày bây giờ đang làm gì, và bị hỏi "tại sao lại không muốn ổn định?" (tức là tại sao lại không muốn làm ở một cơ quan nhất định sáng đi chiều về cuối tháng lĩnh lương).

Cái lợi của việc làm freelance là không phải khư khư đồng hồ báo thức, có thể dậy khi nào ngủ đã mắt. Cái lợi nữa là không phải bận tâm về những chuyện nói xấu, mâu thuẫn, rồi đối nhân xử thế ở những cơ quan, văn phòng. Mình không phải ngồi ở những buổi nhậu ở quán bia hơi buổi trưa với những người mình chẳng có gì để nói, cũng chẳng thấy có gì vui. Cái hại cũng có nhiều. Ví dụ như độp một cái bị hỏi là làm nghề gì, hay công việc thế nào, cũng phải nghĩ một lúc mới trả lời được, thường là tùy người hỏi mà câu trả lời sẽ khác đi.

Sắp đến mùa cưới, cứ mỗi ngày mở facebook lên là thấy một đến hai bạn thông báo cưới, đi chọn váy cưới, chụp ảnh cưới, hoặc được tag vào những thư mời đám cưới tràn lan. Ngoài cưới thì còn có bầu, ảnh chụp bụng bầu, tin nhắn hỏi thăm bà bầu, ảnh, video, note và status cập nhật em bé biết làm trò này trò kia. Không ngày nào là mình không được nhắc nhở về việc bạn bè của mình đang nô nức chuyển sang một giai đoạn khác của cuộc đời. Lần nào mình cũng cảm thấy như họ đang ùn ùn kéo nhau lên một toa tàu chạy băng băng về phía trước, chạy đến đâu thì mình không biết, nhưng mình cứ đứng nhìn họ xô đẩy nhau hí hửng lên tàu nhưng không đi theo, mà tụt lại đằng sau ở sân ga, khi mà con tàu đã nhanh chóng chuyển bánh và sẽ không quay trở lại nữa. Ai nhanh chân thì nhảy lên, con tàu đang lao rất nhanh trên đường ray sẽ dừng lại chóng vánh, đủ để những ai muốn đi thì hấp tấp leo lên, rồi lao về phía trước, và chỉ chạy một chiều thôi, không có vé khứ hồi.

Nhiều khi mình cứ tự hỏi, những người mà đang ào ạt cưới xin, rồi sinh con đó, họ có suy nghĩ thật kĩ về việc mình đang đi đâu không, về việc họ sẽ không thể quay trở lại như cũ, và quyết định đó sẽ ảnh hưởng đến rất nhiều người, chứ không riêng gì bản thân họ. Mình thì vẫn tự thấy mình là một đứa vắt mũi chưa sạch, thế mà bao nhiêu người bằng tuổi mình đã làm mẹ trẻ con rồi. Nhiều người bảo "cờ đến tay ai người đấy phất", tức là có chuẩn bị bao nhiêu cũng không đủ, cứ đến lúc sự việc xảy ra thì sẽ tự nhiên làm được. Có người còn bảo "hôn nhân như xổ số", tức là có hẹn hò tìm hiểu bao lâu cũng không đủ, phải đến lúc cưới mới biết được con người thật của nhau, lúc đấy thì xấu hay tốt cũng phải chấp nhận, nên là như xổ số, dù yêu mười năm hay một tháng rồi cưới cũng không khác gì.

Mình không bị thuyết phục lắm bởi cả hai luận điểm đấy. Mình cũng không đồng ý với việc cứ đến một độ tuổi nhất định là người ta phải làm một việc nhất định, kiểu như "hai lăm rồi lấy chồng đi còn gì nữa", bởi vì ai cũng thế nên mình phải thế. Và tất nhiên mình cực lực phản đối việc có con khi chưa sẵn sàng cả về tinh thần, độ chín chắn, sự hiểu biết và quan trọng vô cùng là tài chính. Mình luôn nghĩ về con cái như một life-long project, sẽ cần rất nhiều đầu tư, không thể cứ đẻ ra một cái là xong, thế là có một người góp mặt hít oxy nhả cacbonic trên đời.

Thế nhưng vẫn không thể tránh khỏi cảm giác khó hiểu, ngày xưa mình đi học, chúng bạn cũng đi học, mình ra trường, các bạn cũng ra trường, thế mà tại sao bây giờ các bạn đã rất sẵn sàng và hăm hở để nhảy lên tàu lao về một chỗ mình không biết, mà mình thì vẫn chẳng mảy may có mong muốn lên tàu cùng các bạn?