Somewhere I belong

Gần đây, báo chí và những người trên mạng chỉ trích lẫn nhau, và  phê phán những người trẻ khá nhiều về chuyện vô cảm, vô tâm, thờ ơ với thời cuộc, người xung quanh, xã hội. Họ nói như thể đấy là một đặc tính cố hữu của người Việt Nam, và cũng như mọi khi, chỉ trích chỉ để mà chỉ trích, tức là không phân tích tại sao lại như thế, cũng không nói phải làm thế nào để thay đổi. Tất cả cứ như một dàn đồng ca, thi nhau xỉa xói rằng người Việt vô tâm, người Việt lạnh lùng đến tàn bạo. Các bác người lớn đĩnh đạc trong nhà nước thì thường nói, giới trẻ ngày nay biến thái, vô cảm vì ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường, của văn hóa phương tây, của các trang mạng xã hội độc hại, những câu các bác lải nhải bao nhiêu năm qua mà có khi cũng chẳng hiểu mình đang nói gì. Bản chất của cái việc phê bình mà không đưa ra nguyên do đấy khiến mình khó chịu không kém việc phải chứng kiến những biểu hiện của việc vô cảm kia.


Theo mình thì việc người ta thờ ơ, không dám lên tiếng khi chứng kiến cái xấu, không dám quan tâm khi nhìn thấy người bị nạn, bịt mắt trước những tổn thương của người khác, có mấy nguyên do thế này.

Thứ nhất, ngay từ bé, người ta đã không được phép quan tâm. Một đứa trẻ dám hỏi những câu mà cô giáo không biết sẽ bị quát bắt ngồi xuống, thay vì được khuyến khích hỏi tiếp. Một đứa trẻ dám thắc mắc khi nhìn thấy người lớn đưa bó hoa kẹp phong bì sẽ bị kéo đi, thay vì được trả lời. Có quá nhiều thứ một đứa trẻ lớn lên ở thành phố trong xã hội Việt Nam hiện đại (đối tượng bị phê phán chủ yếu, mấy người nông dân làm ruộng hoặc công nhân may chảy máu ngón tay có thấy bị chê là vô cảm bao giờ đâu), phải học cách hiểu và chấp nhận trong im lặng.

Từ cấp một lên cấp ba, mình bao nhiêu lần phải ngồi chép mỏi tay những bài thi tìm hiểu pháp luật, tìm hiểu Đoàn gì gì đó đơợc phát động mà không hiểu tí gì mình đang chép, chỉ biết là phải nộp cho xong. Rồi một đứa làm chi đội trưởng, liên đội trưởng, trong Đội Thiếu Niên Tiền Phong (đội ngũ kế cận của Đoàn, tức đội hậu bị của Đảng) cũng biết cách bịa đặt từ bé để ghi vào sổ những buổi sinh hoạt chi đội không diễn ra. Lúc đầu cô tổng phụ trách đọc cho viết, sau này đã quen thì tự bịa ra dựa vào các tháng trước. Tất cả những việc không đúng sự thật đó diễn ra như nước thấm dần, có thể đứa trẻ cắc cớ hỏi một hai lần, nhưng rồi nó cũng sẽ nhanh chóng học được cách im lặng. Mà để im lặng trước những điều không hiểu, không hợp lý, thì người ta phải lờ đi, phải giả như không biết, không nghĩ đến, lâu dần sẽ quen.

Đó là chưa kể sức ép phải giống như mọi người của một xã hội đã hàng nghìn năm vận động theo mô hình làng bản, tức là "lệ làng" là quyền uy tối thượng. "Phép vua" - tức là pháp luật quy chuẩn của nhà nước phải thua, thì tất nhiên cái tôi cá nhân bị đè bẹp dúm. Nếu lệ làng là nhìn thấy người ăn xin phải quay mặt đi, xua tay, thì ai không làm như thế sẽ bị coi là kì dị. Lệ làng là đi ngoài đường phải chen vào bất cứ khoảng trống nào, nếu không chen mà cứ nhường thì sẽ chôn chân mãi ở một chỗ. Mình nhớ hồi mới từ Canada về, quen thói lịch sự giữ cửa cho mọi người qua, không những không có ai nói câu cảm ơn mà tất cả mọi người cắm đầu đi qua, mình cứ đứng giữ mãi cuối cùng đành bỏ ra để cắm đầu đi giống mọi người.

Cũng là hồi mới về, mình hay có cảm giác khá khó chịu là thấy mọi người như đang di chuyển trong một quả bóng trong suốt, không ai tchạm vào ai. Có lẽ cảm giác đấy đến từ quá nhiều những xét nét (đi xe đạp thì sẽ không dám vào cửa hàng mua quần áo, mặc quần ngố thì không dám vào cửa hàng buffet) mà mọi người phải giữ kẽ để sống cho đúng khuôn khổ của nhau, và từ việc không ai dám quan tâm đến những điều có vẻ khác thường.

Nguyên nhân thứ hai của sự vô cảm (vô thưởng vô phạt) là do thiếu thông tin. Những thông tin đáng bàn nhất, đáng để gây tranh cãi nhất, đáng lẽ ở nước khác có thể gây ra bao nhiêu cuộc bút chiến hay khẩu chiến sâu sắc, thì ở nước ta đều bị bưng bít. Ví dụ như chẳng ai được phép nói về việc dân ở chỗ này chỗ kia đang khởi kiện chính quyền vì thu đất không đúng, dân đang vật vã bệnh tật vì nhà máy sản xuất xả chất thải công nghiệp vào nguồn nước mà kêu không ai xử lý, dân bị đàn áp, dân bị mất mùa vì tính toán sai của những doanh nghiệp thu mua nguyên liệu nhà nước, dân đánh cá đang bị Trung Quốc bắn tỉa. Tất cả những vấn đề không thể được nói đến đó đương nhiên tạo ra một khoảng trống lớn trên báo đài, và những cơ quan này lại phải lấp vào bằng những tin chẳng ảnh hưởng đến ai, những vụ việc mà dù có đấu khẩu hăng hái cỡ nào cũng không gây nguy hại cho nhà cầm quyền. Nào là ngực to ngực khủng, thằng bé này tí tuổi mà hợm hĩnh, con bé kia dám viết sách bịa đặt, anh ca sĩ nọ diễn trò trên sân khấu. Người dân bị dắt mũi bởi truyền thông, cũng cứ thế là đâm đầu vào bới móc, mổ xẻ, hăng hái tranh đấu vì ý kiến của mình, trong khi những tin tức thật sự cần tranh luận, phản biện, thì hoàn toàn vắng bóng.

Sự bưng bít thông tin này, mà thường là những thông tin đa chiều, dẫn đến việc người dân không có khả năng và thói quen nghĩ ngược lại với những gì mình được dạy, hay còn gọi là tư duy phản biện. Chính vì không thể nghĩ ngược, nên khi gặp cái gì không quen, họ không nghĩ, ngại nghĩ, sợ nghĩ, vì thế lảng tránh để khỏi phải nghĩ. Sự vô cảm là thói quen, vì từ bé đã không được dạy cách lên tiếng, cách thể hiện suy nghĩ cá nhân, và cũng là kết quả của sự bất lực, vì không biết làm thế nào để suy nghĩ độc lập. Vì các thông tin đều phập phù như thế, biết hay không biết cũng chẳng ảnh hưởng gì đến tình hình xã hội, hôm nay có thằng bé to mồm này để dân tình chửi bới thì mai phải có con bé ngu xuẩn khác để bà con lên án cho xôm.

Mình rất thích TED, nhưng khi TED về đến Việt Nam, tất nhiên không dám vơ đũa cả nắm, nhưng qua những video youtube mình xem các bạn quay lại các sự kiện đã tổ chức, thì mình khá thất vọng. TEDx ở Việt Nam không khác gì những sự kiện diễn thuyết các bạn trẻ tổ chức, mời một số người nổi tiếng nói những bài dài lê thê, không có trọng tâm, thậm chí nhạt nhẽo. Mình cứ tự hỏi nếu những người, tạm coi là có tầm ảnh hưởng đến công chúng, được quyền nói những thông tin có thể làm ảnh hưởng đến uy tín của nhà nước, mà không bị kiểm duyệt, được bàn luận về những cái xấu và cái tốt của bộ máy cầm quyền một cách tự do, được đưa ra chính kiến của họ mà không bị bỏ tù, thì liệu các bạn trẻ đang lắng nghe hau háu kia có học được cách suy nghĩ độc lập và nhìn sự việc từ nhiều phía, để từ đó bớt vô cảm hơn được không?

Cuối cùng, nguyên nhân gốc rễ của cả hai nguyên nhân trên, mình nghĩ là do thể chế chính trị. Nếu có sự đối thoại trong nhà nước, thì cũng sẽ có sự đối thoại trong nhân dân. Nếu người dân cảm thấy rằng họ có quyền chất vấn, và thật sự có khả năng xoay chuyển tình thế, họ sẽ quan tâm nhiều hơn. Những nước phương Tây người dân của họ phê phán chính phủ rất nhiều, họ sẵn sàng phản đối khi có điều gì không vừa lòng, tại sao nước họ vẫn mạnh, vẫn giàu? Còn ở nước mình, quyền phê phán của người dân chỉ gói gọn trong mấy bộ ngực và mấy nhân vật vô thưởng vô phạt, mỗi lần túm được vụ việc nào là báo chí không chịu để nguôi ít nhất vài tuần vì có thứ để giật tit, câu view; thì nước vẫn yếu, vẫn nghèo?

Mình không tin có cái gọi là "tính cách cố hữu" của người Việt Nam. Mọi thứ là do thể chế và cách tổ chức xã hội mà ra. Như Hàn Quốc và Triều Tiên, cùng một dân tộc, tiếng nói, văn hóa, tại sao một nước giàu có thịnh vượng, một nước nghèo dân đói đến mức phải ăn thịt người? Những sự bất lực, thờ ơ, vô tâm, đều có căn nguyên sâu xa của nó. Bạn mình bảo cứ về Việt Nam là thấy không khí ngột ngạt và bi quan, thấy người ta không chịu hành động, chỉ ngồi một chỗ than thở và nêu ra các lý do mình không thể làm được cái mình muốn. Ở một xã hội không khuyến khích sự khác biệt và tính phản kháng, mọi người khuyên nhau "lo cho cái thân mình yên ấm đã" hoặc tự nhủ "có cố cũng chẳng khác được gì, con vua rồi lại làm vua.". Chẳng phải chính Marx, người mà đi vào phòng họp của các UBND đều thấy đang ngồi sừng sững trên bệ, đã viết là "không có mâu thuẫn thì không có phát triển" sao?

Mâu thuẫn bị bóp chết, thành ra cái gì cũng xam xám, nhờ nhờ, trôi đi vô nghĩa, kể cả những người đang sống trong xã hội này.

Mỗi khi có người hỏi tôi một câu hỏi đơn giản "Dạo này đang làm gì?" tôi đều phải suy nghĩ để lựa chọn câu trả lời của mình tùy vào mối quan hệ của tôi với người ấy, mức độ quan tâm của họ,  cũng như độ hiểu biết về những thứ tôi đang làm. Với các ông bà trẻ ở quê, tôi đơn giản trả lời là "cháu làm phiên dịch". Với các bạn cùng tuổi ở thành phố, tôi bảo "tớ làm cho một số các dự án nghiên cứu". Còn với những người có biết về nghiên cứu hoặc các vấn đề xã hội thì tôi nói là "dạo này đang làm cho một dự án về các tổ chức NGO, với cả một dự án khác về công tác xã hội.". Đại loại là phải cân nhắc trước khi trả lời.

Thường thì tôi biết những người nghe câu trả lời ấy, nhất là nhóm giữa, vốn là số đông, hay có cảm giác không hài lòng. Quái nhỉ, sao không phải là ngân hàng, kế toán, công ty nước ngoài, giáo viên, hay là một ngành nghề nào đó cụ thể và dễ tưởng tượng. "Một số dự án" tức là thế nào. Trong đầu họ hiện lên ngay hình ảnh một đứa trẻ ranh chóng chán, thiếu trách nhiệm, và hành động theo ý thích, chưa kể lông bông và sống cuộc sống phập phù do di chuyển từ nơi này sang nơi khác. Ngay cả gia đình tôi cũng có một thời gian dài lo lắng về việc không biết con mình hiện đang đi làm cho ai, đi làm ở đâu, giờ giấc thất thường, có lúc thì đi bạt mạng, có lúc ngồi ở nhà cả tháng. Và trong suy nghĩ của người lớn, và rất nhiều bạn cùng lứa với tôi, không ra khỏi nhà tức là thất nghiệp, tức là không có tiền, và kém cỏi.



Có một chị hơn tôi hai tuổi đang làm cho một doanh nghiệp nhà nước, khi nghe tôi nói là "em đang làm cho một số dự án", đã thốt lên rằng "Em làm sao như thế mãi được, rồi cũng phải ổn định đi chứ". Cuộc hội thoại diễn ra thế này:

- Em đi làm ở đâu chưa?
- Em làm rồi chị ạ, em làm nhiều chỗ khác nhau.
- Thế là thế nào?

- Tức là em làm cho các dự án ngắn hạn, khi hết một dự án em lại chuyển sang dự án khác
- Em làm sao như thế mãi được, cũng phải ổn định đi chứ
- Tại sao lại phải ổn định ạ?
- Như chị hầu như buổi tối không có việc phát sinh, chị về nhà với gia đình thôi
- Nhưng mà chị vẫn phải ra khỏi nhà từ 7h sáng đến 6h tối mà, thật ra chị đâu có nhiều thời gian lắm.
- Ừ, nhưng làm ở các công ty tư nhân em còn phải mang việc về nhà làm buổi tối nữa. Rồi sau này còn con    cái..
- Không, em không định mang việc làm buổi tối. Mục tiêu của em là chỉ làm một nửa ngày thôi.


Câu chuyện dừng lại ở đây, chị ấy có vẻ rất băn khoăn, có vẻ không hiểu được tại sao tôi lại từ chối một lựa chọn rất phù hợp với phụ nữ, là làm ở một nơi cố định, những công việc giống nhau, và không phải lo nghĩ quá nhiều.



Nhưng đấy cũng là điều tôi sợ nhất, ít nhất là trong thời điểm này.Một số lầm tưởng phổ biến nhất khi moi người nghe đến từ "làm tự do" là đánh đồng nó với "nhảy việc" và "ít tiền". Cả hai mặc định này đều sai. Thứ nhất, freelance không có nghĩa là nhảy việc. Nhảy việc là khi bạn đang làm toàn thời gian ở một chỗ, và nghỉ để chuyển sang một nơi toàn thời gian khác. Còn freelance có nghĩa là bạn chủ động không gắn kết với nơi nào cả, làm theo hợp đồng, theo sản phẩm, có thể hợp tác với một tổ chức lâu dài nhưng bạn không phải là nhân viên của họ. Trong khi nhảy việc thường là kết quả bị động của việc bất mãn với môi trường, không hài lòng với mức lương, tóm lại là một hậu quả kéo theo, thì việc làm tự do là một sự lựa chọn chủ động ngay từ đầu. Khi hết một dự án thì lại tiếp tục dự án khác, hoặc hợp tác với nhiều tổ chức cùng một lúc.

Mặc định thứ hai là ít tiền, cũng liên quan đến mặc định đầu tiên từ lối suy nghĩ tính công theo thời gian gắn bó, kiểu "sống lâu lên lão". Một người liên tục chuyển từ nơi này sang nơi khác sẽ gặp rất nhiều bất lợi nếu họ được trả lương theo số năm làm tại công ty, vì thường khi chuyển sang công việc mới họ phải bắt đầu lại từ đầu, lại leo thang từ những bậc đầu tiên. Hơn nữa, nhảy việc mang lại một số bất an nhất định, như những thời kì chuyển tiếp không có việc, không có lương, mà trong mắt của nhiều người chính là "không ổn định". Tuy nhiên, những người làm freelance có thể vượt qua trở ngại này vì họ được trả lương theo sản phẩm chứ không phải thời gian, và được đánh giá trên năng lực của mình. Tất nhiên không phải lúc nào cũng được điều kiện lý tưởng như thế, nhưng nói chung vì yếu tố này mà thu nhập của những người làm freelance đã có kinh nghiệm dày dặn và xây dựng được mạng lưới tốt không thua kém, có khi còn hơn những người chỉ làm một chỗ. 

Tuy nhiên, làm tự do không phải không có những thách thức riêng của nó. Thứ nhất là phải vượt qua những định kiến xã hội, ví dụ như tìm được câu trả lời thích hợp cho những đối tượng khác nhau với cùng câu hỏi về nghề nghiệp của mình. Có rất nhiều người vẫn đánh giá và kì thị freelancer, nhất là các freelancer trẻ là lông bông, không biết nghĩ về lâu dài, và chỉ biết làm theo ý thích cá nhân. Thứ hai là phải xoay xở để luôn tìm ra đầu việc mới, để không khi nào bị trống và luôn có các dự án gối lên nhau và có dòng thu nhập liên tục. Thứ ba là những phúc lợi xã hội mà người đi làm cố định được hưởng như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, chính sách thuế mà mình không được hưởng. Thứ tư việc tự kỉ luật bản thân để làm việc có hiệu quả cũng như cân bằng cuộc sống.

Các thách thức này, tất nhiên đều có cách khắc phục. Với định kiến của xã hội, tôi không kì vọng rằng mình có thể thay đổi suy nghĩ của tất cả mọi người, thế nên mới nghĩ ra cách thỏa hiệp bằng các câu trả lời khác nhau. Tất nhiên không thể tránh được cái nhìn xét nét và ngờ vực của người mới gặp, hoặc ít gặp. Tôi chỉ có thể dần dần làm cho người thân và bạn bè gần gũi nhất hiểu được và an tâm về công việc của mình. Ít ra đến bây giờ, gia đình tôi đã quen và tôn trọng việc tôi làm việc tại nhà, và hiểu rằng tôi thật sự có thể kiếm tiền được từ việc "ngồi ru rú trong phòng dính mắt vào cái máy tính". 

Với khó khăn thứ hai, đấy cũng là một điều không thể tránh khỏi. Tôi biết rằng không phải ngành nghề nào cũng có thể làm tự do, có những việc buộc người ta phải gắn bó với một tổ chức, nhưng nếu bạn là kế toán, bạn cũng có thể dạy thêm tiếng Anh, hoặc bạn là giáo viên tiếng Anh cũng có thể mở shop online bán hàng tại nhà. Định nghĩa "làm tự do" của tôi bao gồm cả việc luôn tìm kiếm các cơ hội và sẵn sàng làm bất cứ cái gì miễn là ra tiền. Vì thế để luôn có việc, thì điều kiện đầu tiên là phải cởi mở và chấp nhận làm việc vất vả. Một người làm tự do không có nghĩa là làm ít, hay lười biếng, họ có thể làm gấp đôi gấp ba những người làm công việc cố định, vì một lúc họ phải xử lý vài ba dự án chồng chéo lên nhau. 

Yếu tố thứ hai để luôn có việc là phải mang lại chất lượng tốt nhất cho từng dự án, từng khách hàng. Nếu như một người làm cố định chỉ cần làm xong, làm đúng hạn, làm đúng theo yêu cầu, thì người freelance phải làm tốt hơn, làm vượt mong muốn của khách, trong khi làm luôn nghĩ đến việc họ có quay trở lại với một dự án khác không, và luôn cố gắng để chất lượng công việc tốt nhất có thể. Một yếu tố nữa từ kinh nghiệm bản thân của tôi, là để có công việc làm liên tục, đó là mạng lưới bạn bè, người quen, vì đây chính là nơi những người muốn tìm freelance thường dựa vào, chứ không phải các kênh tuyển dụng truyền thống như công việc cố định truyền thống. Việc được một người bạn mình tin tưởng giới thiệu cho một việc họ biết, hay nhận tin tuyển dụng từ mailing list mọi người forward các cơ hội cho nhau chiếm phần lớn những công việc tôi đã làm, nhiều hơn là việc tôi tự tìm được trên mạng. Ngay khi đang làm dở dự án này, tôi đã phải bắt đầu viết thư để tìm kiếm các dự án mới. Nói chung với những người không muốn suy nghĩ nhiều thì họ sẽ ngại, nhưng tôi luôn thấy hào hứng mỗi khi có việc mới đến, và thậm chí cái cảm giác "có nhiều việc quá" còn khiến tôi có một sự phấn khích kì lạ (tất nhiên là ban đầu, lúc sau có thể oán thán bản thân vì cái tội đã lỡ nhận quá nhiều việc, nhưng lần sau lại y như vậy).

Khó khăn thứ ba là về bảo hiểm, tất nhiên đấy là một thiệt thòi lớn về mặt chính sách cho những người chọn cách làm tự do. Tôi đang khắc phục bằng cách tìm hiểu các gói bảo hiểm mình tự chi trả mà không phụ thuộc vào quỹ bảo hiểm của nhà nước, và đang chạy vạy để tìm cách hoàn thuế cho những khoản "thu nhập bất thường" mà đối với tôi là "thu nhập bình thường" nhưng vẫn bị đánh thuế rất nặng, gấp nhiều lần những người đi làm cố định khác. Việc hoàn thuế chưa có kết quả, nhưng tôi hi vọng sẽ sớm có tin vui.

Khó khăn cuối cùng về việc cân bằng cuộc sống. Có bạn đã hỏi tôi là, có bao giờ thấy chán khi cứ chuyển hết dự án này đến dự án khác mà không được gắn bó lâu dài với một công việc nào để nhìn nó phát triển và lớn lên dưới công sức của mình chưa. Tôi có cảm giác ấy. Ví dụ như mỗi lần làm trợ lý nghiên cứu, tôi chỉ làm khoảng vài tháng, nhiều nhất là gần một năm, rồi chấm dứt. Có nhiều lúc tôi cảm thấy mình chỉ như một công cụ trong một bộ máy, và muốn mình được tham gia từ đầu đến cuối thay vì chỉ làm từng phần nhỏ. Cũng có những lúc tôi muốn quay trở lại một cộng đồng tôi đã lăn lê ở đó suốt nửa năm, nhưng không biết mình nên quay lại với tư cách nào. Nhưng tôi bù đắp cho cảm giác hẫng hụt đó bằng cách tham gia và gắn bó lâu dài với những việc không phải để kiếm tiền, ví dụ như trang Kể Chuyện, hoặc các hoạt động tình nguyện. Việc phân tách rạch ròi làm vì sở thích và làm vì tiền giúp tôi đỡ dằn vặt hơn. Tôi gắn bó với những việc mình làm vì thích, nhưng không (hoặc chưa) ra tiền, và thoải mái với những việc tôi làm ra tiền. Như thế tốt hơn nhiều việc kì vọng vào một công việc vừa ra tiền vừa có ý nghĩa, lại vừa giúp tôi học hỏi được những điều mới, để rồi hết lần này đến lần khác thất vọng. Nghĩ được như thế, tôi thấy nhẹ nhõm hơn. 

Còn nhiều cân bằng khác, ví dụ như việc giao tiếp xã hội và việc ngồi một mình (những người làm tự do thường dễ bị rơi vào trường hợp sau). Việc học hỏi từ đồng nghiệp và trở thành một cái máy lặp đi lặp lại những quy trình giống hệt do không làm việc trong tập thể. Việc ăn chơi sa đà và làm việc hùng hục. Những cái đó đều có thể điều chỉnh được, vì làm tự do không có nghĩa là lúc nào cũng chỉ có một mình. Tôi vẫn làm việc trong nhóm, liên hệ với người giám sát, học hỏi từ những người làm cùng, từ những người thuê tôi, và duy trì những mối quan hệ đó. Tôi cũng có thời gian để tham gia những hoạt động bên ngoài, như đi hội thảo, đi nghe trình bày, đi gặp gỡ người này người khác, và tích lũy cũng như tìm kiếm cơ hội từ chính những dịp "xả hơi" đó. 

Việc làm tự do có rất nhiều ưu điểm. Thứ nhất, tôi được chủ động về thời gian. Điều này rất quan trọng, vì tôi rất ghét phải ngồi lì tám tiếng trong bốn bức tường với cùng từng đấy con người hết ngày này qua ngày khác. Tôi có thể làm việc vào tối, vào đêm, vào buổi trưa, và xen kẽ các dự án khác nhau cho đỡ chán. Ví dụ tôi làm việc giấy tờ buổi sáng, rồi buổi chiều ra ngoài phỏng vấn người bán rong, tối về lại ghi chép, như thế tôi làm việc được lâu hơn và hiệu quả hơn so với nếu cứ ngồi lì một chỗ hoặc đi ngoài đường cả ngày.  Thứ hai, tôi không phải dính với những người nhất định quá lâu. Thử tưởng tượng bạn ghét cay ghét đắng một ông sếp nào đó, và bạn sẽ phải cung cúc phục vụ ông đấy vài chục năm cuộc đời. Thay vì những bữa nhậu nhẹt, những bữa liên hoan, ăn uống với những người tôi không quý cũng chẳng ghét, nhưng chẳng có gì để nói, tôi có thể dành thời gian để gặp những người tôi thật sự muốn gặp. Và vì khi làm tự do, tôi chỉ có một thời gian cố định để hoàn thành công việc hoặc sản phẩm, nên tôi không phải nghĩ quá nhiều về việc lấy lòng người này nịnh bợ người nọ, hay cũng không đau đầu vì những vụ nói xấu, lùm xùm, khích bác đá đểu nhau xuất phát từ những người ngồi trong cùng một văn phòng quá lâu. 

Một điểm lợi nữa là tôi có xu hướng introvert rất cao, nghĩa là tôi không thể tập trung hay suy nghĩ khi có người khác xung quanh, nên việc được ở một mình với tôi rất cần thiết. Cuối cùng việc làm cho nhiều người, nhiều nơi khiến cho thu nhập của tôi không bị phụ thuộc vào một nguồn. Điều này, khỏi phải nói, cũng vô cùng quan trọng. Tôi biết có nhiều người không dám rời bỏ công việc hiện tại của họ vì rời ra là sẽ hết tiền để trang trải cuộc sống. Rất may tôi không để cho mình rơi vào tình trạng đó. Thu nhập của tôi có lúc cao, có lúc thấp, nhưng nói chung không lúc nào cạn kiệt, cả kể khi tôi nghỉ nơi nào đó.

Hi vọng rằng những người đọc xong bài này sẽ có cái nhìn tích cực hơn về freelance và thôi bị ngăn cản bởi định kiến "phải có một công việc ổn định" . Đối với tôi, đây là một lựa chọn nghề nghiệp. Tôi đã từng đi làm cố định ở một vài nơi, và không thể phủ nhận những lợi ích mang lại. Nhưng ở thời điểm hiện tại, tôi lựa chọn việc làm tự do, vì nó phù hợp với khả năng, tính cách, cũng như những điều tôi mong muốn. Thật ra tôi chỉ làm cho nhiều người, nhiều nơi, chứ bản chất những việc tôi làm không khác nhau nhiều, đều là liên quan đến nghiên cứu hoặc ngôn ngữ. Tôi nghĩ rằng đây là một lựa chọn tốt cho nhiều người trẻ, vì chúng ta chưa phải chịu trách nhiệm với nhiều người (tức là chưa có con), và có thể linh hoạt về thời gian, sức khỏe và một mức độ rủi ro nhất định, những điều mà chục năm nữa có thể sẽ quá xa vời và chúng ta sẽ phải chấp nhận dính mông vào một cái ghế từ 8h sáng đến 5h chiều.

Mấy hôm trước mình đi xem kịch, một vở kịch rất ngắn chỉ có hai hồi do Trung tâm văn hóa Nhật Bản giới thiệu. Hồi một có một bà già và một cô người máy. Hai người đọc thơ cho nhau. Họ đã là bạn với nhau kể từ khi bà già còn là một bé gái, bố cô tặng cô một người máy khi biết cô không khỏi bệnh được. Trong kịch không nói rõ là bệnh gì nhưng có vẻ là bệnh khiến cô không ra ngoài được. Cuối màn một thì bà già qua đời. Màn hai là cuộc trò chuyện giữa cô người máy có vẻ đã sắp hỏng với anh thợ cơ khí. Sau vài cuộc điện thoại và kiểm tra, anh quyết định cô người máy từ nay sẽ đọc thơ ở nghĩa trang, nơi mà con người không đến được, và có thể là không muốn đến.

Sau đó là màn giới thiệu và giao lưu của tác giả và đạo diễn vở kịch. Ngoài những câu hỏi tiểu tiết như giọng lồng tiếng của ai, người máy có chức năng gì, mình cũng không nhớ có câu hỏi nào thật sự cắc cớ. Có mấy cụ già và đạo diễn kịch có vẻ nổi tiếng cũng hỏi những câu mình nghe xong đã biết bác đạo diễn người Nhật sẽ trả lời thế nào, và y như rằng bác trả lời thế thật. Mình có hỏi một câu, bác nghĩ đặc điểm nào của xã hội Nhật Bản khiến người Nhật ưu ái robot đặc biệt như vậy, có phải sự cô đơn không? Gần đây có triển lãm cô bé má hồng cũng của Nhật mà chú Bình nhận xét là không có gì nổi trội, nhưng lại rất nổi tiếng ở Nhật, làm mình nghĩ đến việc xã hội Nhật đang già cỗi và trở nên xa cách, nên người ta thèm những hình ảnh tươi tắn hồn nhiên của trẻ con. Tìm đến robot để làm bạn, cũng có thể do xuất phát từ chỗ không tìm được tình cảm từ con người. Mình hỏi thế nhưng bác đạo diễn lại trả lời vòng vo rằng người Nhật sống chan hòa với thiên nhiên, rồi ranh giới giữa khỉ với con người, hay giữa con người với người máy là rất nhạt nhòa. Chính vì không có ranh giới như vậy nên việc tiếp xúc và đón nhận người máy rất phổ biến ở Nhật. Mình không hài lòng với câu trả lời đấy lắm.

Nhưng có một suy nghĩ mà mình không nói ra, vì mình nghĩ không phù hợp với đa số khán giả ngồi xem trong rạp hôm đấy. Trong Kinh Thánh của Kito Giáo, Chúa tạo ra con người trong hình ảnh của mình, nhưng sau đó Adam và Eve đã không làm theo sự sắp đặt của Ngài, và mọi việc đã không đi theo tiên liệu của Chúa. Con người tạo ra người máy, cũng theo hình ảnh của mình (bác đạo diễn còn mời mọi người lên sân khấu sờ thử cô người máy trong kịch, và quảng cáo là vài năm sau da cô cũng nhão như da các chị nạ dòng), con người đang cố bắt chước vai trò của Chúa, lắp ráp một sinh vật mới. Nhưng rồi ai biết được sinh vật ấy có đi theo đúng tiên liệu và vai trò mà con người dành cho nó hay không, hay sẽ làm điều gì đó con người không thể ngờ được?

Ngày mai là năm học mới bắt đầu rồi. Email gửi về dồn dập nhắc nhở về các chương trình mình đã đăng kí. Trong khi dân tình nô nức đi học thì mình vẫn ngồi đây. Mấy hôm trước còn đau khổ vì chuẩn bị xa nhà, bây giờ không được đi cũng bứt rứt không kém.

Dạo này mình hay nghĩ về chuyện đặt câu hỏi, cách đặt câu hỏi. Khi đối diện với một người, mình phải tính toán để hỏi, để dẫn dắt, khơi mào sao cho họ kể ra, mà vẫn tự nhiên và thân mật. Nhiều khi cứ vừa hỏi vừa nghĩ xem mình có tọc mạch quá không, hay mình có hời hợt quá không. Vì hỏi dồn quá người ta có thể thấy khó chịu, mà hỏi nhẹ nhàng quá thì có thể lại bỏ lỡ mạch cảm xúc hay suy nghĩ của người ta. Nhiều khi thấy những câu chuyện như dòng cống có nhiều nắp ở phía trên, nếu câu hỏi tốt ngoắc vào một cái nắp mà bậy lên thì chảy ra ào ạt, nhưng nếu câu hỏi không đúng lúc, hoặc không đủ khỏe để nhấc nắp lên, thì biết là dòng ở dưới, nghe róc rách đấy, nhưng không tiếp cận được, vô cùng khó chịu. Còn câu hỏi mà xoáy quá, chưa đúng nắp, thì người ta phòng thủ không cho mình móc nữa, cũng chịu chết.

Hôm nay gặp thằng bạn chơi với nhau hơn mười năm nhưng mỗi năm chỉ gặp gỡ và nói chuyện may ra được hai ba lần, có khi một lần. Thấy nó loay hoay với cuộc sống của nó, học cách cười xởi lởi để cho hòa đồng nhiều người quý, rồi lại học cách không cười để suy nghĩ và thể hiện đúng cảm xúc của mình, rồi bận tâm đến những thứ kiểu như làm thế nào để hiểu người đối diện đang nghĩ gì, những thứ mà mình đã dừng nghĩ đến từ lâu lắm rồi. Ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt may mắn, hoặc là rất an phận, bạn bè của mình ai cũng loay hoay. Mình thì dạo gần đây đã có vẻ yên ổn hơn một chút, bớt khủng hoảng đi, nhưng hầu như gặp bạn bè lúc nào cũng thấy tương lai và cả hiện tại cứ mù mờ. Còn mình thì cũng không có nhu cầu gặp nhiều người lắm, để đỡ phải trình bày bây giờ đang làm gì, và bị hỏi "tại sao lại không muốn ổn định?" (tức là tại sao lại không muốn làm ở một cơ quan nhất định sáng đi chiều về cuối tháng lĩnh lương).

Cái lợi của việc làm freelance là không phải khư khư đồng hồ báo thức, có thể dậy khi nào ngủ đã mắt. Cái lợi nữa là không phải bận tâm về những chuyện nói xấu, mâu thuẫn, rồi đối nhân xử thế ở những cơ quan, văn phòng. Mình không phải ngồi ở những buổi nhậu ở quán bia hơi buổi trưa với những người mình chẳng có gì để nói, cũng chẳng thấy có gì vui. Cái hại cũng có nhiều. Ví dụ như độp một cái bị hỏi là làm nghề gì, hay công việc thế nào, cũng phải nghĩ một lúc mới trả lời được, thường là tùy người hỏi mà câu trả lời sẽ khác đi.

Sắp đến mùa cưới, cứ mỗi ngày mở facebook lên là thấy một đến hai bạn thông báo cưới, đi chọn váy cưới, chụp ảnh cưới, hoặc được tag vào những thư mời đám cưới tràn lan. Ngoài cưới thì còn có bầu, ảnh chụp bụng bầu, tin nhắn hỏi thăm bà bầu, ảnh, video, note và status cập nhật em bé biết làm trò này trò kia. Không ngày nào là mình không được nhắc nhở về việc bạn bè của mình đang nô nức chuyển sang một giai đoạn khác của cuộc đời. Lần nào mình cũng cảm thấy như họ đang ùn ùn kéo nhau lên một toa tàu chạy băng băng về phía trước, chạy đến đâu thì mình không biết, nhưng mình cứ đứng nhìn họ xô đẩy nhau hí hửng lên tàu nhưng không đi theo, mà tụt lại đằng sau ở sân ga, khi mà con tàu đã nhanh chóng chuyển bánh và sẽ không quay trở lại nữa. Ai nhanh chân thì nhảy lên, con tàu đang lao rất nhanh trên đường ray sẽ dừng lại chóng vánh, đủ để những ai muốn đi thì hấp tấp leo lên, rồi lao về phía trước, và chỉ chạy một chiều thôi, không có vé khứ hồi.

Nhiều khi mình cứ tự hỏi, những người mà đang ào ạt cưới xin, rồi sinh con đó, họ có suy nghĩ thật kĩ về việc mình đang đi đâu không, về việc họ sẽ không thể quay trở lại như cũ, và quyết định đó sẽ ảnh hưởng đến rất nhiều người, chứ không riêng gì bản thân họ. Mình thì vẫn tự thấy mình là một đứa vắt mũi chưa sạch, thế mà bao nhiêu người bằng tuổi mình đã làm mẹ trẻ con rồi. Nhiều người bảo "cờ đến tay ai người đấy phất", tức là có chuẩn bị bao nhiêu cũng không đủ, cứ đến lúc sự việc xảy ra thì sẽ tự nhiên làm được. Có người còn bảo "hôn nhân như xổ số", tức là có hẹn hò tìm hiểu bao lâu cũng không đủ, phải đến lúc cưới mới biết được con người thật của nhau, lúc đấy thì xấu hay tốt cũng phải chấp nhận, nên là như xổ số, dù yêu mười năm hay một tháng rồi cưới cũng không khác gì.

Mình không bị thuyết phục lắm bởi cả hai luận điểm đấy. Mình cũng không đồng ý với việc cứ đến một độ tuổi nhất định là người ta phải làm một việc nhất định, kiểu như "hai lăm rồi lấy chồng đi còn gì nữa", bởi vì ai cũng thế nên mình phải thế. Và tất nhiên mình cực lực phản đối việc có con khi chưa sẵn sàng cả về tinh thần, độ chín chắn, sự hiểu biết và quan trọng vô cùng là tài chính. Mình luôn nghĩ về con cái như một life-long project, sẽ cần rất nhiều đầu tư, không thể cứ đẻ ra một cái là xong, thế là có một người góp mặt hít oxy nhả cacbonic trên đời.

Thế nhưng vẫn không thể tránh khỏi cảm giác khó hiểu, ngày xưa mình đi học, chúng bạn cũng đi học, mình ra trường, các bạn cũng ra trường, thế mà tại sao bây giờ các bạn đã rất sẵn sàng và hăm hở để nhảy lên tàu lao về một chỗ mình không biết, mà mình thì vẫn chẳng mảy may có mong muốn lên tàu cùng các bạn?

Khi làm một điều gì đó vì không biết hậu quả sẽ thế nào là liều lĩnh, còn khi đã biết hậu quả, và biết rằng mình không thích hậu quả đó nhưng vẫn làm, thì là dũng cảm.

Mình không thích đóng gói đồ đạc cho những chuyến đi xa, đi gần thì không nói làm gì, chỉ cần những thứ tối thiểu đủ dùng, nhưng khi rời xa một nơi chốn trong một thời gian dài, dù là về hay đi, thì cũng không dễ dàng gì để mang theo tất cả những thứ mình muốn. Vật lộn để nhét đống quần áo lôi từ các tủ ra vào hai cái va li, kéo lên cái cân lò xo cũ đã thấy chưa hết chỗ quần áo đã quá cân rồi, nữa là còn giày dép, túi xách, và bao nhiêu loại đồ dùng khác. Cứ phải đặt lên đặt xuống, lôi ra lôi vào, cân đo đong đếm xem cái nào nên mang theo, cái nào không, thật là tốn thời gian và hành hạ cảm xúc; bởi vì việc đấy đồng nghĩa với gán một giá trị cho từng vật, vì rõ ràng cái nào cần thiết hơn, gắn bó hơn sẽ được mang đi, cái nào ít cần, đã cũ, sẽ không dùng đến thì bị bỏ lại. Mình không thích đo đếm. Mà đồ đạc đã thế, còn bao nhiêu kỉ niệm, thương yêu, kí ức, làm sao ôm trọn để quẩy túi kéo đi theo mình trong cuộc hành trình nửa vòng trái đất được?

Mỗi lần dọn phòng và phải vứt bớt đồ đi, hoặc lôi những đồ cũ ra xem, mình lại thấy bồi hồi. Bản chất hoài niệm thích ôm khư khư quá khứ, cộng với đức tính tốt gia truyền là vô cùng tiết kiệm, lại được bổ sung thêm các kiến thức hiện đại về việc tái chế và vấn đề rác thải với môi trường, mình rất ít khi vứt đồ đi (đến giấy đã viết một mặt mình giữ lại làm nháp, thói quen từ lúc mới đi học, đến giờ cũng tích được cả chục cân). Thế nên mỗi khi gói ghém và buộc phải định giá trị cho những đồ vật gắn bó với mình, bao giờ mình cũng buồn.

Lần này mình cũng buồn. Buồn hơn nữa vì lần này mình đã biết điều gì đang chờ đợi phía trước. Khi sắp mất cái gì thì người ta luôn thấy nó đẹp. Tất lẽ dĩ ngẫu mình ngồi ăn cơm cũng đau đáu việc chẳng mấy chốc nữa đói rã họng lết xác về nơi trọ cũng sẽ phải lọc cọc ăn mì gói, chứ không có cơm dẻo canh ngọt dọn sẵn trên bàn, rồi mẹ sẽ hâm nóng lại thức ăn giúp trong khi mình chỉ việc ngồi chén tì tì. Mình đi ngoài đường cũng thầm tiếc nuối những hàng sinh tố, chè cháo nhan nhản vỉa hè, nơi mình có thể sà vào bất cứ lúc nào để kiếm cái ăn và nhìn những người khác đang vô tư sung sướng với miếng ngon của họ, mà cám cảnh cho một ngày không xa mình sẽ phải vào những siêu thị máy lạnh ro ro với hàng hóa ngồn ngộn và vô hồn để mua hoa quả lạnh ngắt và heo héo nếu muốn làm một cốc sinh tố mà mình sẽ ngồi một mình ở một xó nào đó để gặm nhấm. Ngay cả một cái vuốt tóc khe khẽ của người yêu cũng đủ làm mình trào nước mắt, nghĩ đến những lúc sẽ chỉ có thể sờ vào cái màn hình lạnh băng mà tưởng tượng ra hơi ấm của một con người. Và cứ thế, cứ thế..

Ra đi lần này, mình thật không biết tại sao. Ngày xưa thì rõ là muốn khám phá bản thân, muốn xem giới hạn của mình ở chỗ nào. Lần này, không biết bao nhiêu lần mình tự hỏi tại sao mình lại rời bỏ khi mọi thứ đều đang chạy ro ro ngon lành thế này. Mình muốn làm freelance để tự do như cánh chim trời, thì bây giờ là lúc mình đã đứng hơi vững, đủ để có việc làm nối tiếp đều đặn, nhiều khi thậm chí còn hơi ngợp với số lượng công việc bay về và phải tự dặn lòng học cách nói "không". Tình yêu rất ổn, bạn bè đều có mối quan tâm riêng, nhưng đủ để dăm bữa nửa tháng gặp nhau cười nói hỉ hả. Gia đình mình thì chưa bao giờ hết êm ả và mẫu mực, và hầu như lần nào nói chuyện với thằng em trai mình cũng cười rúc rích. Nên là mình cũng tiếc. Tiếc những offer phải từ chối vì "lúc đó tôi không còn ở Việt Nam nữa". Tiếc cuộc sống đang vừa bắt đầu có vẻ đi vào guồng quay nhịp nhàng theo đúng ý mình muốn. Tiếc những ngày rất thoải mái này, khi mình được mọi người khen và yêu quý. Nhưng lại nghĩ đến "when you have to choose between what is right and what is easy"..Mình đang dần đi vào quỹ đạo của "easy". Sau khoảng thời gian đầu vật lộn để tìm kiếm, kết nối, thích nghi lại, học hỏi cách làm việc, xác định nhu cầu của bản thân, mình đã uốn nắn những thứ xung quanh mình theo cách mình muốn, tất nhiên cũng nhờ vào sự thuận lợi của những mối quan hệ mình có từ bạn bè và gia đình, cái đó không thể phủ nhận được. Nhưng bây giờ nếu cứ thế này thì mình sẽ rất nhàn hạ, đường đã vạch ra, cứ thế mà đi.

Thỉnh thoảng vừa uốn éo tránh người tránh xe mình vừa tự hỏi không biết mùa hè này mình đã làm gì, hoặc khi có một ý nghĩ dẫn đến sự kiện nào đó, mình không thể nhớ ra nổi việc đấy xảy ra vào mùa hè năm nay hay mùa hè năm ngoái.  Hai mùa hè bận rộn của những công việc freelance được nối bằng một công việc full time chán ngắt mình chẳng có ấn tượng gì trừ chuyến đi Nghệ An hai tuần, nên khoảng thời gian từ tháng 10 đến hết tháng 4 trong đầu mình gần như một khoảng trắng, nếu cố moi ra chỉ là những ngày đến căn phòng ẩm thấp bên trong bảo tàng, ngồi trước cái máy tính, làm việc riêng của mình và chẳng thích thú gì với những office drama xảy ra như cơm bữa. Nhưng hai mùa hè mình làm quá nhiều thứ, hết dự án nghiên cứu này đến dự án nghiên cứu kia chồng chéo lên nhau, đến nỗi mọi thứ cứ nhòe mờ vào nhau hết cả. Tất nhiên là mình thích sự bận rộn hơn.

Nhiều người hỏi mình có định ở lại không, có định học tiếp tiến sĩ không. Mình chẳng có câu trả lời nào cho họ, vì bản thân mình không có kế hoạch gì cả. Có nhều chuyện không phải cứ ngồi nghĩ là ra. Với cả, ngay lúc này, hoặc đúng ra là từ trước đến nay, mình cũng chẳng biết mục đích của việc đi học tiếp là gì, tại sao phải đi học. Đành rằng mình thích học thật, nhưng chưa bao giờ hết nghi ngờ rằng thật ra mình nộp đơn xin đi học chẳng qua vì đấy là thứ "mọi người đều thấy nên làm". Sẽ được ngưỡng mộ, được khen, được công nhận, túm lại là một thứ áp lực xã hội về con đường "đúng đắn". Cứ ở vị trí đấy, làm việc đấy, thì phải tiếp tục như thế đấy. Cũng có thể vì mình nghĩ đến chuyện đi học như giải pháp tình thế trốn tránh cuộc sống bế tắc của đời đi làm mà trong những lúc suy nghĩ rối rắm, mình không thấy lối thoát nào cả, chính vì thế nên khi đã giải quyết được bế tắc đấy, như ngay lúc này, mình cảm thấy việc đi học không phải là một lựa chọn quá hấp dẫn nữa.

Thế nên mình không dũng cảm, dù mình đang chuẩn bị làm một điều mà sẽ mang lại rất nhiều thứ mình không thích. Không những thế mình còn hèn kém nữa, vì mình đã để cho áp lực xã hội điều khiển. Chưa hết, mình cũng nghĩ ngắn, bởi vì đáng lẽ ra mình nên hiểu rằng (mặc dù biết, nhưng từ biết đến ngấm vào đầu là khoảng cách xa) bế tắc trong công việc là điều không thể tránh khỏi, và ai cũng cần cả thời gian, nỗ lực và giúp đỡ từ bên ngoài để vượt qua bế tắc đấy. Trong trường hợp của mình là cần thời gian để xây dựng network, nỗ lực để làm người ta biết đến mình, và giúp đỡ từ bạn bè và người thân để giới thiệu cho những mối ngon mà trục vớt. Thay vì tin vào nguyên lý đó và cắm đầu lao đi, mình đã lăn tăn và vội vã rẽ sang hướng khác để trốn tránh sự bế tắc ở trước mặt.

Hoặc có thể nói tất cả là tại duyên. Thế là đỡ phải nghĩ nhiều.